LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home FELJTONI Sandžak u NOB-u
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Nedjelja, 07 Siječanj 2018 21:20

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (1)

Mr sci.Esad Rahić

Tokom aprilskog rata koji je trajao samo dvanaest dana, na teritoriji Sandžaka se nisu vodile ratne operacije i ta činjenica je uslovila da su dvije njemačke divizije, u toku jednog dana, (16.aprila), zauzele sva sreska mjesta i uspostavile okupacionu vlast. Teritoriju Sandžaka su okupirale njemačke jedinice iz sastava II armije (8. tenkovska i 60. motorizovana pješadijska divizija). Pošto su kralj i vlada pobjegli iz zemlje već 15. aprila, dva dana kasnije Vrhovna komanda jugoslovenske vojske potpisala je bezuslovnu kapitulaciju.

Teritoriju Kosova i Ibarskog basena branile su jedinice jugoslovenske 3. armije, a napadale Hitlerove vojne formacije koje su nadirale iz Bugarske. Njemački 40. motorizovani korpus prodirao je preko Makedonije; njegova 9 oklopna divizija je iz Skoplja napadala jednim krakom zapadnu Makedoniju, a drugim Kosovo, zauzevši 9. aprila Uroševac, 10. aprila Suvu Reku i Prizren, 11. aprila Prištinu, a dva dana kasnije i Vučitrn. Sjeverno od ove nadirala  je, počev od 8. aprila, druga njemačka  kolona iz Bugarske, 14. korpus 1. oklopne grupe, čija je 60. motorizovana divizija, poslije osvajanja Niša, Kruševca i Kraljeva, krenula na jug Ibarskom dolinom i 15. aprila zauzela Rašku. Narednog dana je okupirala Kosovsku Mitrovicu, dok je drugim krakom iz Raške prodrla u Sandžak i 16. aprila zaposjela Novi Pazar i Sjenicu. Tako su njemačke jedinice okupirale Kosovo i Ibarski basen prije potpisivanja bezuslovne kapitulacije. (Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Beograd 1957, str. 22-30; Velimir Terzić, Jugoslavija u aprilskom ratu 1941, Titograd 1963; Kosovka Msitrovica i okolina, 1979, str. 247-250; Srbija u ratu i revoluciji 1941-1945, Beograd 1976, Petar Višnjić, Aprilski rat, str. 35-36, 42-43)

Poslije osvajanja Jugoslavije počelo je izvlačenje operativnih trupa i njihovo pregrupisavanje radi napada na Sovjetski Savez, a u Jugoslaviji su ostavljene samo trupe kojima je povjerena uloga prvih okupacijskih jedinica, do dolaska posadnih jedinica u drugoj polovini maja 1941. godine. Komanda 2. armije, kojoj je bio povjeren ovaj zadatak, odredila je da tri divizije i jedan pješadijski puk 11. armijskog korpusa preuzmu ulogu posadne trupe na okupiranoj teritoriji Srbije. Terotoriju Kosova i Ibarski bazen s novopazarskim dijelom Sandžaka zaposjela je i tu kratko ostala kao prva okupacijska jedinica – 60. motorizovana divizija. Za jedinicama 60. motorizovane divizije, stigla je na ovu teritoriju i 294. pješadijska divizija istog korpusa i zaposjela dio Kosova, Niš i Kragujevac. Ona je smijenila 60. motorizovanu diviziju koja je 25. aprila počela da prebacuje jedan svoj dio, a od 17. do 25. maja i glavninu, na prostor Užice-Valjevo-Lešnica-Sarajevo-Pljevlja. Zadatak jedinica 60. i 294. divizije bio je da po završetku ratnih operacija zaposjednu okupiranu teritoriju, prikupe i obezbjede ratni plijen, rukovode transportom jedinica, koje kreću u nova osvajanja, održavaju red i mir na svom području i rukovode obukom.(Partizanski odredi Kopaonički, Šaljski i Ibarski, Beograd 1981, str.14)

Od početka maja u okviru njemačkog okupacionog  vojno - upravnog sistema u Srbiji, u Kosovskoj Mitrovici je djelovala Krajskomandantura (okružna komanda) nadležna za dio Kosova pod njemačkom okupacijom (srezovi sa sjedištima u Kosovskoj Mitrovici, Vučitrnu i Podujevu), studenički (Raška) i deževski srez (Novi Pazar).

U toku maja 1941. godine povlače se iz Grčke i Jugoslavije operativne jedinice koje su učestvovale u aprilskom ratu, a zamjenjuju ih stalne posadne trupe tzv. 15. talasa. U tom cilju se u drugoj polovini maja iz Njemačke se u Srbiju transportuju tri posadne divizije: 704, 714, i 716.  U Srbiji je 704. divizija smijenila 60. motorizovanu diviziju, 714. je smjenila 4. brdsku diviziju, a 717. divizija 294. diviziju. Smjenjivanje 294. divizije i njenih garnizona u dijelu Srbije, na Kosovu i u Ibarskom basenu izvršila je 717.  pješadijska divizija.  Njen štab je smješten u Niškoj Banji. Divizija je imala dva puka: 737. i 749. pješadijski, jedan artiljerijski divizion i druge jedinice. Štab 717. divizije je na prostoru Kosova i srednjeg dijela Ibarskog basena uputio 737. pješadijski puk. Puk je prvobitno imao sljedeći raspored: U Kosovskoj Mitrovici Štab puka (kasnije premješten u Zvečanu), pukovske čete i 3. bataljon: u Raški 2. bataljon i u Novom Pazaru 1. bataljon. Pošto je 1. bataljon raspoređen na druge prostore (Prokuplje i Kuršumlija),  2. bataljon je podjeljen na dva dijela, od kojih je jedan držao pod okupacijom Rašku a drugi Novi Pazar. Najjače snage su bile u Kosovkoj Mitrovici zbog značaja ovog mjesta, naročito rudnika olova i cinka Trepče, jer Trepča je slovila za najveći rudnik olova u Evropi. Ove rude su bile od životne važnosti za njemačku ratnu idustriju. Njemačka je 33% ukupne svoje proizvodnje olova i cinka dobijala iz Trepče. Zbog toga će na pregovorima u Beču o podeli Jugoslavije, 21. i 22. aprila 1941. godine njemački ministar inostranih poslova fon Ribentrop energično odbiti da preda Trepču Italijanima. To su bile osnovne  njemačke snage koje su od kraja maja, kao posadne jedinice, držale pod okupcijom dio Kosova (Kosovska Mitrovica, Vučitrn i Podujevo), Ibarsku dolinu (Raška), i novopazarski dio Sandaka, kao i Toplicu (Prokuplje i Kuršumlija), ukupno 4.000 vojnika. Naročito su ove jedinice trebale očuvatu kontrolu nad rudnikom Trepča i  saobraćajnicama (prugu i drum) u Ibarskoj dolini. Njemačke vojne snage će u periodu julskog ustanka biti pojačane na ovom prostoru. (Partizanski odredi Kopaonički, Šaljski i Ibarski, Beograd 1981, str. 15-17)

Od kraja aprila do 3. avgusta su trajali njemačko - italijanski dogovori o podjeli Kosova, da bi na kraju najveći dio Kosova pripao Italiji. Ukazom italijanskog kralja od 12. avgusta 1941. godine taj dio je pripojen okupiranoj Albaniji. Bugarskoj su prepušteni dio gnjilanskog sreza, Vitina, Kačanik i Sirinička župa. Nijemci su zadržali tri sreza: Kosovsko-mitrovački) bez jednog dijela Ibarskog Kolašina, vučitrnski i lapski. Ova tri sreza Nijemci su  uključili u sastav okupitrane Srbije. Taj dio Kosova je zajedno s deževskim (Novi Pazar) i studeničkim srezom (Raška) Aćimovićeva komesarska uprava Srbije proglasila maja 1941. godine sastavnim dijelom Drinske banovine. Međutim, u tri kosovska sreza i u deževskom srezu već od početka okupacije bila je uspostavljena albanska vlast pod okriljem Nijemaca. Kasnije je, 6. avgusta 1941. godine, pa nalogu Nijemaca, Savjet komesara okupirane Srbije (Aćimovićeva kvinsliška „vlada’’) doneo Uredbu o formiranju kosovskog okruga sa sjedištem u Kosovskoj Mitrovici i srezovima čija su sjedišta bila u Kosovkoj Mitroivici, Vučitrnu, Podujevu i Novom Pazaru (decembra 1941. godine u sastav kosovsko - mitrovačkog okruga ušao je i studenički srez). Tako je ovaj okrug bio u sastavu Srbije, ali sa posebnim statusom, a vremenom je trebalo ostvariti dvovlašće albanske i srpske kvinsliške garniture. (Ali Hadri, Okupacioni sistem na Kosovu i Metohiji, Jugoslovenski istorijski časopis, Beograd 1965, br. 2; Ali Hadri, Narodnooslobodilački pokret na Kosovu 1941-1945, Priština 1973, str. 89 -130; Kosovka Mitrovica i okolina, str. 255-267)

Vjerovatno da niko nije bio zadovoljan ovakvom podjelom Kosova: Italijani, što nisu dobili cijelo Kosovo, Nijemci, što su propustili da zadrže i rudnik „Kosovo’’ u Obiliću, koji je snabdijevao Trepču ugljem (lignitom), Bugari, što nisu dobili „veći zalogaj’’.Ovo pitanje nije samo bilo uzrokom trvenja između okupacionih snaga, već i između lokalnog stanovništva i  njihovih liderskih nacionalnih vođstava.

Dok su Kosovo podijelila tri okupatora: italijanski, njemački i bugarski, Sandžak je bio predmet podjele između Njemaca i Italijana. Što se tiče tertitorije Raške i Ibarske doline, kao i novopazarskog kraja, ona je bila u sastavu okupirane Srbije, kojoj su Nijemci priključili i „svoj’’ dio Kosova.

Njemačka vojna sila je već prvih dana okupacije, uporedo sa stvaranjem prvih ortskomandantura (komandi mjesta), počela da rješava i pitanje civilne uprave. Tako je komandant 60. motorizovane divizije, general Eberhardt, požurio da sazove skup albanskih prvaka već 21. aprila 1941, u Kosovskoj Mitrovici u dvorani hotela „Jadran’’. Na ovom skupu su učestvovali predstavnici Kosova, Novog Pazara i Sjenice, i to. Za Mitrovicu: Džafer Deva, za Sjenicu: Omer Ćinić i Emin Čerkez, za Novi Pazar: Aćif Hadžiahmetović i Ahmed Daca, za Vučitrn: Jahja Hadži Džemajli, za Prištinu: Ilijaz Hadži Džemajli, za Podujevo: Šaćir Halili (zvani Hodža Visoka), za Drenicu: Jusuf Gradica, Miftar Huseini, Sadik Zejneli, Mustafa Ibrahimi, za Istok: Sadik Rama i Rustem Sadrija, za Peć: Sejfedin Begoli, Dževat Begoli, Peter Lorenci, Paul Lorenci. U njemačkom zapisniku sa ovog skupa  kaže se da je „dosadašnja državna vlast ratom izgubila svaki autoritet’’ i da „vođi albanske narodnosti moraju sada preuzeti vlast’’. Odlučeno je da Albanci preuzmu sreske i opštinske organe vlasti, finansije, sudstvo, školstvo i dr. pod nadzorom njemačkih ortskomanantura. Za onaj dio Kosova koji je bio pod njemačkom upravom trebala je da se uspostavi po ovom planu autonomna albanska vlast.( Milorad Vavić, XHafer Deva, Zagreb 1985, str.193-194)

Skup je održan prije nego što su u Beču završeni razgovori o teritorijalnoj podjeli Jugoslavije, dakle prije nego što je postignut dogovor o razgraničenju okupacionih zona na Kosovu i prije nego su donijete odluke o njihovom statusu. Njemački general je na skupu u Mitrovici predao civilnu vlast na zaposjednutoj teritoriji Kosova i novopazarskog dijela Sandžaka predstavnicima Albanaca spremnim na saradnju sa okupatorima. Ovaj skup će imati veliki utjecaj na daljne odnose između albanskih i srpskih nacionalnih garnitura. Nijemci će kasnije odbaciti ovu Eberhardtovu inicijativu kao štetnu po njemačke inerese na ovom prostoru (imajući u vidu italijanske zahtjeve i pretenzije prema istom prostoru i rudniku Trepča). Stoga su kasnije vršili ogromne pritiske na albansko vođstvo iz ovih krajeva da postignu sporazum sa Aćimovićem o svojevrsnoj podjeli vlasti u kosovskom okrugu i o njegovom posebnom statusu u pogledu vlasti.

Naređenjem prvog vojnog zapovjednika za Srbiju general-potpukovnika Helmuta Ferstera, od 2. maja 1941. ortskomandanture (potčinjene vojnom zapovjedniku) menjaju naziv u Krajskomandanture (okružne komande). Ortskomantantura I/861 u Kosovskoj Mitrovici postaje Krajskomandantura 861 u sastavu Feldkomandanture 916. u Užicu. Krajskomandantura u Kosovskoj Mitrovici bila je nadležna za kosovsko-mitrovački, vučitrnski, lapski, studenički i deževski srez, tj. za područje od 4.568 km2 , na kome je živjelo oko 190.000 stanovnika. Krajskomandantura 861 bila je naprije potčinjena feldkomandanturi 809 u Užicu, zatim feldkomandanturi 809 u Nišu i najzad feldkomandanturi 610 u Vrnjačkoj Banji i Čačku. Na čelu Krajskomandanture 861 bio je kapetan Fridrich, koji je bio poznat po neprijateljskom rasploženju prema Srbima i Crnogorcima, a po prijateljstvu s Džaferom Devom i Albancima. U Novom Pazaru i Raškoj su ostale ortskomandanture. Decembra 1941. Krajskomandantura 861 je prešla iz Mitrovice u Valjevo, a iz Šapca je u Mitrovicu došla krajskomandantura 838 s kapetanom Lageom na čelu, kojega su Albanci smatrali srbofilom. (Partizanski odredi Kopaonički, Šaljski i Ibarski, Beograd 1981, str. 22-23)

Pored sopstvenih snaga (vojnih komandi i jedinica, policijskih i obaveštajnih centara, aparata okupacione vojne uprave i dr.) Nijemci su za obezbjeđenje okupacione vlasti koristili i domaće naoružane formacije, žandarmeriju i policiju, organe kvinsliške vlasti i političke organizacije koje su stvorene i djelovale pod okriljem okupatora. Na teritoriji tri kosovska sreza, Novog Pazara i Raške, već je u početku stvorena lokalna vlast. Po naredbi Nijemaca u tri kosovska sreza i Novom Pazaru adminstrativnu vlast preuzela je albanska i muslimanska milicija, a u Raškoj su obnovljelni stari organi vlasti. U Raškoj je nastavila da radi stara žandarmerija, dok su u kosovskom okrugu Nijemci formirali Albansku žandarmeriju. Na isti način je riješeno i pitanje policije. Komanda albanske žandarmerije bila je u Kosovskoj Mitrovici, a ogranci u Mitrovici, Vučitrnu, Podujevu i Novom Pazaru, dok su žandarmerijske stanice nalazile u pojedinim sjedištima opština. Da bi pridobila albansko stanovništvo u ovom okrugu okupatorska vlast je  davala niz drugih povlastica lokalnom stanovništvu: Davanje Albancima civilne vlasti, stvaranje i naoružavanje albanskih vojnih i policijskih formacija i grupa, zvanična upotreba albanskog jezika i zastave, otvaranje albanskih škola, obnavljanje feudalnih odnosa i pridobijanje aga i begova. (Ali Hadri, Narodnooslobodilački pokret na Kosovu 1941-1945, str. 140-141; Pero Morača, NOB Jugoslavije 1941-1945, Beogard 1975, str. 16; Isti, Jugoslavija 1941, Beograd 1941, str. 72)

Također je pokušao svoj uticaj da vrši preko albanske organizacije „Kosovski komitet’’, koji će kasnije biti poznatiji pod novim nazivom „Albanski narodni savez’’, preko omladinske organizacije ovog saveza itd. Njemački okupator je nastojao da na srpski i crnogorski živalj utiče obmanama o njihovoj zaštiti od Albanca, govoreći da ovaj dio Kosova i Sandžaka pripada Srbiji. U ovoj propagandi su se oslanjali i na Aćimovićevu komesarsku upravu. (Ali Hadri, Narodnooslobodilački pokret na Kosovu 1941-1945, strana 66)

U Kosovskom okrugu su u nekim albanskim selima, pod okriljem Nijemaca, naoružavani i dobrovoljci, zvani vulunteri. Oni su boravili u svojim selima, bili pod komandom seoskih starješina, a služili su kao granična straža. Albanska žandarmerija i formacija vuluntera u početku su bile malobrojne, ali su se kasnije uvećavale.

U Novom Pazaru, odnosno u deževskom srezu bili su dijelovi istih njemačkih jedinica koje su zaposjele kosovsko-mitrovačko područje, a zatim obezbjeđivale zaposjednutu teritoriju i uspostavljeni okupacijski režim. Najprije su dijelovi 60. motorizovane divizije ušli u Novi Pazar (16. aprila), a zatim su došle jedinice 294. pješadijske divizije. Predstavnici ovog sreza učestvovali su na skupu u Kosovskoj Mitrovici 21. aprila 1941. godine kada je donijeta odluka o predaji cjelokupne vlasti albanskoj, odnosno bošnjačkoj nacionalnoj grupi. Po povratku sa ovog skupa, a u sporazumu sa njemačkom komandom mjesta, počelo je preuzimanje vlasti, prvo u Novom Pazaru, a zatim u ostalim opštinama deževskog sreza. Mada se pretežno radilo o bošnjačkom življu, preuzimanje vlasti je imalo proalbanska obilježja. Smijenjeni su i preuzeti organi okružne, sreske i opštinske uprave, zatim sudstvo, poreska uprava i pošte. Počelo se od Sreskog načelstva. Smijenjen je sreski načelnik Dragoljub Pantelić, a na njegovo mjesto je postavljen Ahmed Daca. Istog dana Novi Pazar su napustili i bivši sreski načelnik i svi policijski pisari koji nisu bili iz Novog Pazara. Potom je smijenjen i predsjednik novopazarske opštine Dušan Davidović. I ovu funkciju je privremeno preuzeo Ahmed Daca. Kasnije će ovu funkciju vršiti Jonuz Mulahodović.  Od 36 opštinskih odbornika nije ni jedan ostao. Aćif je imenovao 36 novih. Svi su bili Bošnjaci. Službenici opštine, Srbi i Bošnjaci, ostali su na svojim dužnostima. Smijenjen je i predsjednik Okružnog suda Mihailo Damjanović. Otpušteni su svi službenici  ovog suda i sudije. Na isti način se postupilo i sa  predsjednikom Sreskog suda Đorđem Kostićem i sa sudijama i službenicima ovog suda. Promjene su brzo izvršene i u drugim ustanovama: Poreskoj upravi, Pošti, Šumskoj upravi u Rasadniku. Obustavljen je rad u školama i odamah su počele pripreme za  otvaranje škola na albanskom jeziku. I ovdje je formirana žandarmerija 23. aprila 1941. godine. Najprije je razoružana stara žadarmerija i potom od bošnjačkog življa formirana tzv. Albanska žandarmerija. Za njenog komandanta postavljen je rezervni žandarmerijski kaplar Azem Adžović. I smjena opštinskih uprava na seoskom području sreza izvršena je 12. maja 1941. na sličan način kao i u gradu. (Mijo Radović, Novi Pazar u revoluciji, Novi Pazar i okolina, str. 309-312)

U Tutinu je za načelnika sreza imenovan Mustafa Alijević, rođak Ferhat-bega Drage, inače do rata urednik „Kosovskih novina’’. (Milorad Vavić, XHafer Deva, str. 195)

(Ovaj feljton je prenesen sa portala AVLIJA, portala za kulturu, književnost i društvene teme svakako uz dozvolu Redakcije i samog autora, gospodina Mr sci.Esada Rahića. Redakciji AVLIJE i gospodinu Rahiću dugujemo golemu zahvalnost.)

Ažurirano: Nedjelja, 07 Siječanj 2018 21:25
 

Dodaj komentar


Sigurnosni kod
Osvježi

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search