LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home FELJTONI Sandžak u NOB-u
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Četvrtak, 01 Veljača 2018 08:13

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (4)

Mr sci. Esad Rahić

U julskom ustanku  1941. godine, koji je na ovom prostoru trajao sve do 04. septembra 1941. godine bio je oslobođen znatan dio Sandžaka: Bijelo Polje, Nova Varoš, Pljevlja i Prijepolje. Na ruševinama okupatorske vlasti postavljeni su temelji novoj narodnoj vlasti. Ovi događaji su izazvali krupne poljedice. Italijanska koncepcija „nezavisne Crne Gore’’ naglo se istopila, a početkom oktobra 1941. godine došlo je do ukidanja ustaške vlasti na do tada zaposjednom dijelu Sandžaka. (Dr Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str.50) Oružane snage NDH će se zadržati u Sandžaku do 7. septembra 1941. godine. Nešto kasnije, 27. oktobra, potpisan je ugovor o razgraničenju između Italije i NDH kojim se NDH i de jure odrekla svojih ambicija u Sandžaku, a sandžački Bošnjaci su morali shvatiti i prihvatiti da se u takvoj situaciji ne mogu priključiti Bosni i Hercegovini. (Dr Rasim Hurem, Historijski pogled na vezanost Sandžka s Bosnom i Hercegovinom, Društveni i državno-pravni kontinuitet Sandžaka,  str. 109)

Glavni impuls politici KPJ u Sandžaku davalo je djelovanje najznačajnijeg sandžačkog partijskog rukovodioca Rifata Burdžovića Trše. Njegova uloga u julskom ustanku u Sandžaku je nezamjenljiva i neizmerljiva.  Na oblasnoj konferenciji KPJ za Sandžak 22. juna 1941, u Čadinju, kod Prijepolja, odlučeno je da se preduzmu završne pripreme za predstojeći oružani ustanak. Već krajem juna i početkom jula sandžačke partijske organizacije bile su spremne za oružanu borbu. U to vrijeme, u Sandžaku su se nalazila, približno dva italijanska bataljona divizije „Mesina’’, dva njemačka bataljona 704. i 717. divizije, njemačke i italijanske komande mjesta, tajna policija, jače ustaške i domobranske snage, albanska žandarmerija, muslimanska milicija i bivši jugoslovenski žandarmi. U Sandžaku su prve ustaničke puške odjeknule već 14. jula 1941. godine kada su ustanici napali na italijansku karabinjersku i žandarmerijsku posadu u Mojkovcu. Osim Mojkovca, Šahovića i Brodareva, koji su ubrzo oslobođeni, ustanici su 20. jula oslobodili i Bijelo Polje, u kojem je zarobljen italijanski garnizon sa 180 vojnika. (Mirko Ćuković, Savjetovanje KPJ za Sandžak u Čadinju kod Prijepolja 22. juna 1941. godine, Simpozijum seoski dani Sretena Vukosavljevića V, Prijepolje 1978, str. 255-265; Esad Rahić, 14. juli – dan ustanka u Sandžaku, Revija “Sandžak’’’God. IV, br. 63-64, 01. jun 1995, str. 18-19).

U Bijelom Polju su formirani komanda mjesta, narodna milicija i vojni komitet koje je obavljao dužnost prvog sreskog narodno-oslobodilačkog odbora (NOO) u Sandžaku. Zanimljivo je da je  na konferenciji u Beranama 21. jula 1941. godine izabran prvi narodno-oslobodilački odbor na tlu tadašnje Juogoslavije. Od gerilskih odreda i novih boraca koji su se pridružili ustanicima na području bjelopoljskog sreza, obrazovano je pet bataljona sa 2.500 boraca. Međutim, pošto direktive Pokrajinskog komitata  KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak i Oblasnog komitata za Sandžak o početku oružanog ustanka nisu stigle na vrijeme, u pljevaljskom, mileševskom, novovaroškom i deževskom srezu, u kojima je formirano 13 gerilskih odreda i grupa, dve gerilske čete i jedan bataljon, oružane borbe su počele tek 20. jula – napadom na Pljevlja i Potpeć. Ustanici su razoružali sve posade u karabinjerskim, žandarmerijskim i ustaškim stanicama u pljevaljskom i mileševskom srezu. U julu je stvorena slobodna teritorija između Lima i Tare, a od kraja jula do početka septembra između  Lima i Uvca. Borbe su u julu i avgustu zahvatile bjelopoljski, mileševski i novovaroški srez, tj. Novu Varoš, 4. septembra, u kojoj je slomljen otpor ustaških i domobranskih jedinica. Međutim, nije izvršen napad na italijanski garnizon u Pljevljima, niti na njemačke i ustaško-domobranske garnizone u Prijepolju, Priboju i Sjenici, jer su Italijani ubrzo preuzeli veliku ofanzivu protiv ustanika. Divizija „Pusterija’’ povratila je do 11. avgusta izgubljena mjesta između Lima i Tare, a od  7. septembra između Lima i Uvca. Tako su Italijani okupirali cijeli Sandžak, sem Novog Pazara i Duge Poljane, koje su zadržali dijelovi njemačke 717. divizije. Tada su ustaške i domobranske snage definitivno povučene iz cijelog Sandžaka.  Njemačke okupacione trupe su od 2. do 4. septembra povučene iz Prijepolja i Priboja u Srbiju. U svim tim borbama poginulo je i zarobljeno oko 200 italijanskih i oko 100 ustaških i domobranskih vojnika i oficira. (Četvrta sandžačka NOU brigada, str. 33-35)

Samo devet dana nakon što je 26. septembra 1941. godine održano  savjetovanje u Stolicama, na kojem je donijeta odluka o formiranju glavnih štabova NOP odreda po pokrajinama (“nacionalni štabovi’’), formiran je 05. oktobra 1941. godine Glavni štab NOP odreda za Sandžak (19 dana prije nego je to urađeno u Crnoj Gori i Boki – 24. oktobra). Izdvajanje Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak iz sastava Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak uslijedilo je sredinom septembra 1941. godine u toku pripreme savjetovanja u Stolicama i proizašlo je iz direktive Zadatak narodnooslobodilačkih partizanskih odreda objavljene u Biltenu br. 1 od 10. avgusta 1941. godine (Zbornik…,tom II, knj. 1, str. 11-18), kojom je između ostalog naređeno i formiranje Oblasnog štaba narodno-oslobodilačkih partizanskih odreda (NOPO) za Sandžak, što je izvršeno poslije savjetovanja, kad je, kao i ostali „nacionalni’’ štabovi dobio naziv Glavni štab NOP odreda za Sandžak.( Mr Muharem Kreso, Položaj Sandžaka u Drugom svjetskom ratu, Istočna Bosna i Sandžak, Sarajevo 1996, str.94) Naime, boraveći u Užicu  početkom septembra Tršo je bio u prilici da se upozna s nacrtom pripremljenih odluka i političkom linijom u vezi formiranja pokrajinskih odnosno „nacionalnih’’ glavnih štabova NOP odreda. Po povratku u Sandžak, već krajem septembra 1941. godine u Novoj Varoši održao je sastanak novog, kadrovski reorganizovanog Oblasnog komiteta na kojem je odlučeno da se izvrše neophodne pripreme za formiranje Glavnog štaba NOP odreda za Sandžak, što je i učinjeno 05. oktobra, i što će biti praćeno osamostaljivanjem svih drugih društveno–političkih organizacija, među njima i Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak. Ove institucije NOP-a su se osamostalile u odnosu na Pokrajinski komitet KPJ za Crnu Goru i Boku kome  su do tada organizaciono pripadale. Glavni štab NOP odreda Sandžaka je od tada bio pod neposrednim rukovodstvom Vrhovnog štaba, a Oblasni komitet KPJ za Sandžak pod rukovodstvom Centralnog komiteta KPJ. Pomenute institucije su jasno izražavale principe samostalnosti i autonomnosti sandžačkog NOP-a i sandžačke regije.  Sekretar Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak i dalje je bio Rifat Burdžvić Tršo, a članovi Voja Leković, Momir Bošković i Vadimir Damjanović. Komandant Glavnog štaba NOP odreda za Sandžak je postao Vladimir Knežević Volođa, a politički komesar Voja Leković. Sjedište Oblasnog komiteta i Galvnog štaba za Sandžak je bilo u selu Radovinji, kod Nove Varoši na granici Srbije i Sandžaka, radi što češće i neposrednije veze s CK KPJ  i Vrhovnim štabom u osobođenom Užicu. (Bogdan Gledović, Srbija u ratu i revoluciji,Beograd 1971, str. 382-385)

Oblasni komitat KPJ za Sandžak i sreski komiteti KPJ povezali su čvršće i ojačali rad organizacija KPJ i SKOJ-a, stvorili partizanske jedinice i široku mrežu organa narodne vlasti. U septembru i oktobru formirane su Zlatarska, Mileševska, Pljevaljska, Sjenička i Bjelopoljska, a u novembru i Pribojska partizanska četa. Čete su u početku bile sastavljene od članova i kandidata KPJ i članova SKOJ-a. Vodeći oštre borbe tokom septembra, oktobra i novembra protiv Italijana, četnike i muslimanske milicije i djelujući politički u narodu, ove čete su do decembra 1941. godine narasle na ukupno 800 boraca. U decembru 1941. i januaru 1942. čete su prerasle u partizanske bataljone, a u prvoj polovini 1942, na području između Tare i Lima, u partizanske odrede. Krajem 1941. i početkom 1942. stvorene su i pozadinske vojno-teritorijalne partizanske jedinice: čete i bataljoni, čije ljudstvo se pretežno nalazilo i radilo kod svojih kuća, a prikupljalo, uglavnom za vrijeme borbe. U jesen 1941. na slobodnoj teritoriji Sandžaka je organizovan široka mreža NOO. Glavne snage itlalijanske divizije „Pusterija’’, dio divizije „Venecija’’i dijelovi njemačke 717. divizije nalazili su se samo u gradovima. Sva ostala teritorija bila je slobodna, sem Brodareva, Komarana, Hisardžika, Deževskog i Štavičkog sreza, i dijela Sjeničkog sreza, gdje su se nalazile jače snage muslimanske milicije, albanske žandarmerije i četničke grupe Draže Mihailovića. (Danilo Jauković, Sandžak u NOR-u, Vojnoistorijski glasnik, br. 5/1960, str. 25-26)

Napad Crnogorskog NOP odreda za operacije u Sandžaku (3.690 boraca) na italijanski garnizon u Pljevljima (2.000 vojnika), 1. decembra 1941, nije doveo do oslobođenja ovog grada, iako su u žestokim borbama poginula 208 i ranjena 272 borca. (Zbornik III, 1, dok. 147, 155; III, dok. 6, 153)

(Ovaj feljton je prenesen sa portala AVLIJA, portala za kulturu, književnost i društvene teme svakako uz dozvolu Redakcije,te samog autora, gospodina Mr sci.Esada Rahića. Redakciji AVLIJE i gospodinu Rahiću dugujemo golemu zahvalnost.)

Ažurirano: Četvrtak, 01 Veljača 2018 20:23
 

Dodaj komentar


Sigurnosni kod
Osvježi

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search