LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home FELJTONI Sandžak u NOB-u
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Utorak, 20 Veljača 2018 09:50

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (7)

Mr sci. Esad Rahić

Značajno je bilo i pokretanje lista „Glas Sandžaka’’, organa ZAVNO Sandžaka, koji je počeo da izlazi 15. juna 1944. godine, a koji je do marta 1945. godine izašao u pet brojeva.  Nakon ukidanja „Glasa Sandžaka’’ njegovu funkciju obavljaju „Vijesti’’, koje je izdavao Sreski odbor jedinstvenog narodno-oslobodilačkog fronta Novi Pazar, a koje su počele da izlaze početkom januara 1945. godine. (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjčakog nacionalnog bića, Društveni i državno-pravni kontinuitet Sandžaka, Sarajevo 1996, str.198-199)

Izvršni odbor (vlada Sandžaka) je bio stalno u pokretu. Nakon skupštine u Pljevljima, vrlo brzo je morao da se sklanja po bespuću Boina, Kolašina, Mojkovca, Bijelog Polja, Gornje Morače. Tek u ljeto 1944. godine ponovo je na teritoriji Pljevalja i Bijelog Polja. S jeseni 1944. godine je u Novoj Varoši, a nakon konačnog oslobođenja Sandžaka 13. januara 1945 godine bio je smješten u Novom Pazaru. U ratnom periodu najviše je boravio u Bijelom Polju. Sjednice su održavane po potrebi, ali i u skladu s vojno-političkim prilikama na terenu. Bilo je slučajeva da se ne sastane po mjesec i više dana, i obratno, da bude u višednevnom zasjedanju. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 60)

Aktivnošću organa narodne vlasti i posebno radnih tijela ZAVNO Sandžaka u ovom međuvremenu u partizanskim jedinicama angažovano je preko 13. 000 novih boraca, od kojih 440 žena i djevojaka. Za svo ovo vrijeme se sistematski njegovao duh o cjelovitosti i jedinstvu teritorije Sandžaka, kao osnov očekivane autonomije, bez obzira na njen stepen i oblik. Članovi Izvršnog odbora sebe nazivaju vladom. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 67)

Pretenzije crnogorskog  partijskog rukovodstva  prema Sandžaku ispoljile su se već nakon povratka crnogorske delegacije sa Drugog zasjedanja AVNOJ-a. Naime, u pismu sekretara Pokrajinskog komiteta za Crnu Goru i Boku Blaža Jovanovića od 01. januara 1944. godine upućenom Oblasnom komitetu KPJ za Sandžak traženo je da se organizacija KPJ za Sandžak pripoji Crnoj Gori, što bi označilo početak ukidanja posebnosti Sandžaka kao i ukidanje Glavnog štaba NOV i POJ za Sandžak i rasformiranje ZAVNOS-a. Zatraženo je i stvaranje zajedničkog Izvršnog odbora Antifašističkog vijeća za Crnu Goru i Sandžak. Nešto kasnije (3. januara 1944. godine) Izvršni odbor ZAVNO Crne Gore, kao njen najveći državni organ, pokrenuo je inicijativu u svom proglasu o pripajanju Sandžaka Crnoj Gori u jednu federalnu jedinicu’’ koja bi se zvala „Crna Gora i Sandžak’’. Samo 44 dana nakon formiranja ZAVNOS-a već je krenuo pohod crnogorskih komunista za njegovu likvidaciju. (Mustafa Memić, Bošnjaci (Muslimani) Crne Gore, str. 220)

Izvršni odbor ZAVNOS-a i Oblasni komitet za Sandžak, veoma su brzo reagovali ističući da takve inicijative izazivaju  „negodovanje kod Srba’’, „dok se kod Muslimana uselio strah’’ i da je ovo svojevrsno prejudiciranje budućeg statusa Sandžaka. Oblasni komitet KPJ za Sandžak je o svom stavu obavijestio pismom 05. februara 1944. godine Centralni komitet KPJ. Također su odlučno ustvrdili da zajednički Glavni štab za  Crnu Goru, Boku i Sandžak ne treba formirati već da mora ostati samostalan Glavni štab NOV i POJ za Sandžak. Zanimljivo je da je takav stav zauzet iako su članovi Oblasnog komiteta, svi, osim jednog, bili srpske i crnogorske nacionalnosti. (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu, Istorijski zapisi, Titograd 1971, str. 571)

Vrlo je brzo reagovao Centralni komitet KPJ, koji je crnogorskom rukovodstvu u pismu od 31. marta 1944. godine saopštio da su počinili „ozbiljnu grešku’’ činom proglašenja pripajanja Sandžaka Crnoj Gori i da takav stav u odlukama AVNOJ-a nema nikakvo uporište. „A što se tiče Sandžaka, on će imati onakav položaj kakav se izjasne njegovi slobodno izabrani predstavnici. U pogledu za Sandžak važi isto što je drug Tito pisao o Vojvodini u prvom broju „Nove Jugoslavije’’. Nakon ovog poteza Centralnog komiteta KPJ crnogorsko partijsko rukovodstvo više nije pokretalo slične inicijateive. A Tito je za Vojvodinu rekao u prvom broju „Nove Jugoslavije’’ da će ona „dobiti najširu autonomiju, ali pitanje autonomije i pitanje  kojoj će federalnoj jedinici dotična pokrajina biti pripojena – zavisi od samog naroda, odnosno od njegovih predstavnika, kada se poslije rata bude rješavalo o definitivnom državnom uređenju.’’(Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu, Istorijski zapisi, Titograd 1971, str. 572)

Nakon formiranja ZAVNOS-a Sandžak je dobio i svoju 37. sandžačku diviziju. Ona je sa svojim brigadama vodila borbe protiv njemačkog okupatora i kvislinga, a zatim se uključila u oslobodilački marš prema Istočnoj Bosni, u oslobađanju Sarajeva i zatim nastavila borbe protiv ostataka četničkih formacija Draže Mihailovića. U tim danima 37. sandžačka divizija brojila je 13.155 boraca. U njoj je bilo boraca iz svih ondašnjih osam sandžačkih srezova. (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjčakog nacionalnog bića, str.204)

Postojanje i rad ZAVNO-a pozitivno su ocjenjivani od strane Predsjedništva AVNOJ-a i Nacionalnog komiteta Demokratske Federativne Jugoslavije tokom čitave 1944. godine. To je također jasno izloženo u Deklaraciji „O osnovnim pravima nacije i građana Demokratke Federativne Jugoslavije’’ koju je početkom 1944. godine izradio Moša Pijade, a u kojoj je bez ikakve rezerve sadržano da će Sandžak biti jedan od elemenata buduće Federacije. U pismu Edvarda Kardelja i Moše Pijade od 10. aprila 1944. godine Sandžak i Vojvodina se također spominju kao one oblasti koje će slobodno i samostalno utvrđivati svoj položaj u Federaciji, kako je to objašnjeno u „Novoj Jugoslaviji.’’ (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu,, str. 572)

Vladimir Dedijer u svom Dnevniku tvrdi da je na ostrvu Visu u ljeto 1944. godine, na sastanku najvišeg rukovodstva NOP-a  u zemlji, donijeta odluka da se ZAVNO Sandžaka rasformira i da je ova rasprava o konačnoj sudbini Sandžaka tada pokrenuta povodom zahtjeva da takav status dobije i Dalmacija. Na istoj sjednici, po Dedijeru, se raspravljalo i o potencijalnom statusu Vojvodine i Kosova i Metohije. Nažalost, nema drugih podataka o ovoj navodnoj sjednici u drugim historijskim izvorima. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 71)

Do definitivnog rješenja sandžačkog pitanja doći će tek krajem 1944. i početkom 1945. godine. Osjetivši da je pitanje budućeg statusa Sandžaka zapostavljeno u najvištim političkiom rukovodstvu NOP-a Oblasni komitet KPJ za Sandžak je 06. februara 1945. godine poslao pismo Centralnom komitetu KPJ u kojem je ukazano da pripreme za Drugo zajedanje ZAVNOS-a teku, ali da one ne mogu dobiti „puni sadržaj jer još uvek o Sandžaku ne možemo doneti konačnu odluku. O položaju Sandžaka se kod nas i ne diskutuje, ali ima tu i tamo ljudi koji pitaju – kako će se ta stvar rešiti. Drug Vojo (Vojo Leković, sekretar Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak) kada je bio tamo i razgovarao je i sa vama, ali prema raspoloženju koje se sada jasno ispoljava kod Muslimana, oni bi bili veoma pogođeni, ako bi Sandžak bio pocepan, a oni podvojeni. O tome se zaista mora voditi računa, pogotovu ako se ima u vidu njihov sadašnji stav i dobro držanje. Čak ni Srbi ne bi rado primili cepanje Sandžaka..’’ (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 71-72)

Konačna arbitraža o budućem statusu Sandžaka izvršena je na petoj sjednici Predsjedništva AVNOJ-a koja je održana 24. februara 1945. godine. Tada je istaknuto da je Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije detaljno proučio sandžačko pitanje, ponajprije sa aspekta cjelovitosti Sandžaka i rukovodeći se prvenstveno političkim, ekonomskim i etničkim razlozima predložio da „položaj Sandžaka u interesu toga kraja, treba riješiti na taj način što bi se srezovi koji gravitiraju Srbiji pripojili federalnoj Srbiji (deževski, sjenički, pribojski, prijepoljski, štavički i novovaroški), a srezovi koji gravitiraju u Crnoj Gori – pripojiti ih toj federalnoj jedinici (bjelopoljski i pljevaljski). (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjačkog nacionalnog bića, str.205)

U zakonodavnim odborima AVNOJ-a imalo je i drugojačijih mišljenja. Predstavnik Crne Gore, Marko Vujačić je predlagao da se Sandžak pripoji Crnoj Gori – „ako već Sandžak ne treba više da bude posebna administrativno-politička i privredna oblast s izvjesnom svojom autonomijom’’, i da „nije ni politički opravdano cijepati danas Sandžak, jer to neće, čini mi se, ni tamošnji narod prihvatiti.’’ Vujačić je tražio ne samo da se Sandžak u cjelini pripoji Crnoj Gori već i oba Dukađina, tj. Kosovo i Metohija, naročito Metohija, koja je po njegovom mišljenju i historijski crnogorska. Na taj način bi Crna Gora kao najmanja federalna jedinica ne samo prostorno, već i ekonomski ojačala. (Slobodan Nešović, Stvaranje nove Jugoslavije 1941-1945, Beograd 1981, str. 590)

I predsjednik ZAVNO Sandžaka prof. Sreten Vukosavljević zastupao je sličan stav: „I ja sam za to da Sandžak, kao samostalna jedinica ne treba više da postoji. I to je ovdje neosporno. Svi smo s time saglasni. Sandžak kao posebna jedinica sa svojim Antifašističkim vijećem narodnog oslobođenja Sandžaka, bila je u svoje vreme, sa puno opravdanih razloga, uspostavljena. I to rješenje bilo je pravilno u onim uslovima. Bilo je i uspjeha, rad je bio pozitivan. Zadaci su izvršavani i izvršeni.. Sad su razlozi za likvidaciju posebne jedinice jači, ali ne vidim zbog čega se treba tako žuriti. Ne vidim razloge da se ovo ne baš tako nevažno pitanje s hitnjom na prečac lomi. Pametnije je, mislim, prvo za to sondirati teren, konsultovati ljude, pripitati narod, pridobiti ga za ono rješenje koje mislimo da najbolje odgovara narodnim interesima.

To je jedno pitanje. Drugo je: Da li Sandžak treba deliti ili ga treba pripojiti jednoj od susjednih federalnih jedinica – Srbiji ili Crnoj Gori. Ja sam mišljenja da se Sandžak ne treba cepati, jer je to ipak celina. To je oblast, to je pojam sa svojim specifičnim i političkim i privrednim obeležjima. To je istorijski tačno. Tako je i narodno shvatanje. Zato sam je za rješenje da se – ili ceo Sandžak pripoji ili Srbiji ili Crnoj Gori, vodeći računa o onome što sam već rekao.’’ (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 72-73)

U nastavku rasprave učestvovali su još Moša Pijade, Sreten Žujović, Rodoljub Čolaković, Edvard Kardelj, dr Rade Pribićević i Andrija Hebrang. Moša Pijade je u svojstvu izvjestioca Predsjedništva AVNOJ-a isticao da su protiv opstanka cjelovitosti Sandžaka „politički i ekonomski razlozi’’. Jer „Sandžak kao pokrajina ne može dalje ostati kao do sada, jer za to nema više nikakvih ni političkih, ni ekonomskih, ni etničkih razloga.’’ Edvard  Kardelj, tada potpredsjenik NKOJ-a je podržao ovakvu njegovu ocjenu, kao i dobar dio prisutnih.

Međutim, to sve nije pomoglo pošto je predlog NKOJ-a bio ishitren kao čisto političko rešenje koje je Predsedništvo AVNOJ-a usvojilo većinom glasova. I posle toga deo političih rukovodilaca Sandžaka smatrao je da je učinjena greška, pa su apstinirali od sprovođenja takve odluke. Prof. Sreten Vukosavljević, predsednik i Mirko Ćuković, treći potpredsednik ZAVNO Sandžaka, odbili su da prisustvuju poslednjem zasedanju ZAVNO Sandžaka održanom 29. marta 1945. u Novom Pazaru. Oni nisu ni potpisali ovaj dokument.“ (Slobodan Nešović, Stvaranje nove Jugoslavije 1941-1945, str. 591)

(Ovaj feljton je prenesen sa portala AVLIJA, portala za kulturu, književnost i društvene teme, svakako uz dozvolu Redakcije i samog autora, gospodina Mr sci. Esada Rahića. Redakciji AVLIJE i gospodinu Rahiću dugujemo golemu zahvalnost.)

Ažurirano: Utorak, 20 Veljača 2018 09:51
 

Komentari  

 
0 #1 Aljosa Mujagic 2018-02-23 08:03
Kao i na drugom zasjedanju AVNOJ-a Mosa Pijade je bio protiv jedinstvene BiH pa je tako to prenio i na Sandzak. Po svoj prilici da je imao nekakav nakaradni stav prema Muslimanima sto se odrazilo i u njegovim javnim nastupima. Tako je kumovao i raspadu/rasparcavanju Sandzaka. Stara latinska: "Divide et impera', je na neki nacin odigrala i svoju ulogu pogotovo poslije zlocina cetnika u tim krajevima.
Citat
 

Dodaj komentar


Sigurnosni kod
Osvježi

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search