LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home FELJTONI Sandžak u NOB-u
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Nedjelja, 25 Veljača 2018 13:59

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (8)

Mr sci. Esad Rahić

Bilo je i indicija od ranije da će Sandžak biti u cjelini dio federalne Srbije. U vrijeme osnivanja partizanskih divizija krajem 1942. godine, Vrhovni štab je tražio od Štaba Treće sandžačke brigade da se izjasni u čiji sastav želi da uđe - u Prvu srpsku ili Drugu crnogorsku partizansku diviziju. U odgovoru rukovodstva Treće sandžačke brigade (Vladimira Kneževića - Volođe i Rifata Burdžovića - Trše) stajalo je: „Sa vojničke strane, nama je svejedno da li ćemo pripasti srpskoj ili crnogorskoj diviziji. Međutim, mislimo da je ovo donekle i političko pitanje Sandžaka. Političko utoliko što treba ocijeniti da li se Sandžak više orijentirao prema Srbiji ili prema Crnoj Gori. Nama izgleda da je Sandžak više naslonjen na Srbiju nego na Crnu Goru, pa utoliko bi ova veza imala trajniji karakter,  nama se čini da bi bilo prirodnije da Sandžačka brigada uđe u sastav srbijanskih.’’ (Hakija Avdić, Rifat Burdžović- život i djelo, Novi Pazar-Bijelo Polje 2003, str.328; NOR i revolucija u Srbiji 1941-1945, Beograd 1972, str.537)

Zanimljiv je i jedan nedovoljno identifikovani dokument sa stanovišta njegove autentičnosti i funkcionalnosti u kojem su putem grafičke skice prikazane buduće federalne jedinice u Jugoslaviji. U sastavu Srbije prikazan je Sandžak. Također u jednoj od verzija Nacrta Zakona o imenu države i državnom grbu Demokratske Federativne Jugoslavije, na spisku šest federalnih republika pominje se kao prva „Srbija, Vojvodina i Sandžak’’. (Zoran Lakić, Jugoslovnski federalizam – Ideje i stvarnost, Marksistička misao, br. 1, Beograd 1988, str. 66-72)

Na kraju debate formirana je posebna komisija u sastavu: Moša Pijade, Mile Peruničić i Rade Pribićević. Oni su dobili zadatak da obiđu Sandžak, da čuju mišljenja građana i da na licu mjesta provjere koliko je pokrenuta inicijativa prihvatljiva, i da nakon toga podnesu izvještaj. Međutim, ova komisija nije izvršila svoj zadatak, nema nijednog njenog izvještaja, niti je poznato da je dolazila u Sandžak. (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjčakog nacionalnog bića, str. 205)

Odluka je očigledno donijeta na nekom zatvorenom sastanku koji javnosti nije poznat. Zna se samo da je tom sastanku prisustvovao sekretar pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku Blažo Jovanović, jer je on po povratku na Cetinje izjavio: „da se prema Sandžaku prihvataju granice iz 1913. godine. Kosmet za sada ostaje kao cjelina.’’ (Dr Zoran Lakić, Kosovo i Metohija u koncepciji jugoslovenkog federalizma u toku NOP-a, sa posebnim osvrtom n Bujansku konerenciju, Istorijski zapisi, br. 3-4, Titograd 1989, str. 102) Odluka je očigledno donijeta mimo volje ZAVNOS-a i mimo volje naroda Sandžaka, iako je i Centralni komitet 14 mjeseci ranije tvrdio da će Sandžak: „imati onakav položaj za kakav se izjasne njegovi – slobodno izabrani predstavnici.’’ Napušten je princip da će Sandžak biti jedan od elemenata buduće Federacije i da će zauzeti „ravnopravno mjesto među ostalim pokrajinama’’, da je formiranje ZAVNOS-a proizilazilo iz „pravilnog stava rukovodstva narodnooslobodilačke borbe prema uređenju nacionalnog pitanja u Jugoslaviji, te da će položaj Sandžaka biti istovjetan položaju Vojvodine. Prihvaćeno je mišljenje da Sandžak treba žrtvovati zbog interesa dvije susjedne federalne jedinice – Srbije i Crne Gore jer bi poseban status Sandžaka značio „izlišno i neracionalno drobljenje srpske nacionalne cjeline, kao i Jugoslavije uopšte.’’ Osim toga isticano je da „Sandžak nema nacionalnu podlogu za dobijanje takvog statusa’’, iz čega proizilazi da Bošnjaci nisu narod već vjerska zajednica. Zaboravljeno je da se narod, koji se na određenom prostoru formirao tokom 600 godina, ne može likvidirati administrativnim odlukama koje proizilaze iz demokratskog centralizma i partijske pripadnosti onih koji odluku donose. (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu, str. 573)

Zanimljivo je  na ovu temu razmišljanje  jednog od čelnika KPJ Milovana Đilasa: „Srpske i hrvatske nacionalne, a pogotovu nacionalističke ideologije, nisu mogle, niti su htjele da shvate i prihvate posebnost Muslimana. Nisu to shvatili ni komunisti. Smatrali su da su Muslimani nacionalno neopredjeljeni, pa da će se, s razvitkom, opredjeljivati kao Hrvati ili Srbi. No, već prvi poslijeratni popisi pokazali su da u takvom shvatanju nešto nije u redu (…) a budući da su se Muslimani uporno, i sve upornije ispoljavali kao posebnost, i da je jačala njihova uloga u državi i kulturi – komunisti su najzad to shvatili.’’ (Milovan Đilas, Revija “Sandžak’’, Novi Pazar, 01-15, 1993, str. 7-9)

Ovaj preokret u stavu najvišeg komunističkog rukovodstva odudara u odnosu na raniju politiku. Još prije rata KPJ je stala na stanovištu da su Muslimani jedan od sedam južnoslovenskih naroda. Ova politika je došla do izražaja i u ljeto 1939. godine obrazovanjem Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak, što je još preciznije formulirano na Petoj zemaljskoj konferenciji u Zagrebu oktobra 1940. godine. Tokom NOB-a narodnoslobodilački pokret se obraćao Muslimanima kao narodu i njihovo nacionalno ime pisao velikim slovom. U prve tri godine rata NOP je imao stav o federativnom uređenju zemlje i ravnopravnom tretmanu svih njenih naroda i narodnosti. Iz ovog stava je proizašlo i izdvajanje i osamostaljene Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak pod rukovodstvom Rifata Burdđovića - Trša i fromiranje Glavnog štaba NOPO za Sandžak, ravnopravnog ostalim glavnim štabovima, a onda i fromiranje ZAVNO Sandžka, sa svim pozitivnim posljedicama na kojima, kao konstantama multietničkog, multikulturalnog i multireligijskog društava, insistira ovo tijelo. Ono je uspjelo prije svega da se zaustavi pripremljeno uništenje i pokolj Bošnjaka. Tito je 1942. godine istakao da bi narodno-osobodilačka borba bila čak i prevara kad ona ne bi „imala i nacionalni smisao za svaki narod posebice’’. Međutim, odnos snaga u antifašističkoj koliciji početkom poslednje godine rata prislio ga je na kompromis upravo na ovoj ključnoj tački. U junu 1944. godine, na sastanku sa Čerčilom u Napulju, bio je prinuđen na izvjesno priznanje legitimiteta izbjegličke vlade, što je indirektno otvorilo vrata infiltraciji velikosrpskog interesa u narodno-oslobodilački pokret. Odmah poslije toga na Vis je došao novopostavljeni predsjednik izbjegličke vlade dr Ivan Šubašić i razgovori su rezultirali Viškim sporazumom od 16. juna 1944. godine. Obje strane su u javnosti predstvljale ovaj sporazum kao svoju političku pobjedu. Šest mjeseci je bio zastoj na frontu na Drini i Dunavu pri čemu se očekivala značajna pomoć antifašističke kolicije u proboju frontovske linije.Uslijedili su ustupci velkosrpki orijetiranoj izbjegličkoj vladi među kojima je bila jedna od najvrednih žrtava bila ukidanje ZAVNO Sandžaka i njegova podjela između Srbije i Crne Gore. (Muharem Kreso, Položaj Sandžaka u Drugom svjetskom ratu, Istočna Bosna i Sandžak, str. 93-94)

Prvobitno je bilo predviđeno da se Drugo zasjedanje ZAVNO Sandžaka održi do 15. marta, u skladu sa pismom predsjedništva AVNOJ-a od 21. februara 1945. godine. Prema ovom dokumentu određen je „status Sandžaka u federativnoj Jugoslaviji na sljedeći način: uzimajući za osnovu granicu između Srbije i Crne Gore kako je ona bila utvrđena posle Balkanskog rata  u 1912. godini, AVNO Sandžaka – doneće odluku da se povrati stanje od 1912, te da se delovi Sandžaka vrate Srbiji odnosno Crnoj Gori (….) Razume se po sebi da svi građani Sandžaka zadržavaju puno pravo da sami određuju svoju nacionalnu pripadnost – srpsku ili crnogorsku bez obzira da li njihova teritorija prelazi srpsku ili crnogorsku jedinicu.’’ Drugim riječima sandžačkim Bošnjacima je oduzeto pravo da se u skladu sa svojim stvarnim nacionalnim osjećanjima formiraju, razvijaju i izjašnjavaju. (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu,, str. 573-574)

Već 26-27. marta 1945. godine u Novom Pazaru je održana Oblasna konferencija KPJ za Sandžak na kojoj su podržana opredjeljenja AVNOJ-a o budućnosti Sandžaka i donesena je odluka o prestanku rada ovog partijskog organa i osnivanju Okružnog Komiteta KPJ za Novopazarski okrug, koji je obuhvatao teritoriju 6 današnjih sandžačkih opština u okviru Republike Srbije. (Mehmed Bejtić,  Društveno-politički život u novopazarskoj opštini posle oslobođenja, Novi Pazar i okolina, str. 370-371)

Drugo i ujedno poslednje zasjedanje ZAVNO Sandžaka održano je 29. marta 1945. godine u Novom Pazaru, u sali Omladinskog doma. U odsustvu predsjednika Sretena Vukosavljevića, Skupštinom je predsjedavao prvi potpredsjednik Murat ef. Šećeragić. Zasjedanju su pristvovala 83 vijećnika ZAVNOS-a. Vijećnici bošnjačke nacionalnosti iako su bili u manjini, što ih ne opravdava, nisu izrazili ni najmanje suprostavljanje namjeri da se ZAVNOS likvidira kao i cjelovitost i teritorijalno jedinstvo Sandžaka. Protivljenje takvim naknama izrazili su predsjednik ZAVNO Sandžaka prof. Sreten Vukosavljević, kao i jedan od potpresjednika ZAVNOS-a, poznati sandžački publicista i provoborac Mirko Ćuković. Oni su odbili da prisustvuju ovom zasjedanju saznavši koja je njegova svrha i kao i da potpišu odluke o raspuštanju ZAVNOS-a. (Slobodan Nešović, Stvaranje nove Jugoslavije 1941-1945, Beograd 1981, str.589-591) Zanimljivo je da su se na ovom zasjedanju čule i izjave pojedinih vijećnika da se radi o privremenoj odluci, a ne odluci trajnog karaktera. Veoma ironično je zvučao jedan od zaključaka ZAVNO Sandžaka „Da na Osnivačkoj  skupštini ovog Vijeća koja je održana 20. i 21. novembra 1943. godine u Pljevljima, niti docnije, nije postavljen zahtjev za poseban položaj Sandžaka u budućoj državi’’, odnosno „da Sandžak bude federalna jedinica, niti autonomna oblast..’’ Još 17. oktobra 1941. godine u Proglasu Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandžak govori se o „autonomnom Sandžaku’’. Raspuštene su i druge oblasne institucije kao što su: Narodnooslobodilački front Sandžaka, Antifašistički front žena Sandžaka, Omladina Sandžaka, Crveni krst Sandžaka, itd. Odluka o rasformiranju ZAVNOS-a je potvrđena na Trećem zasjedanju AVNOJ-a, uz tragikomičnu konstataciju da je  tako postupljeno po molbi Skupštine ZAVNOS-a. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 73-77)

(Ovaj feljton je prenesen sa portala AVLIJA, portala za kulturu, književnost i društvene teme, svakako uz dozvolu Redakcije i samog autora, gospodina Mr sci. Esada Rahića. Redakciji AVLIJE i gospodinu Rahiću dugujemo golemu zahvalnost.)

Ažurirano: Nedjelja, 25 Veljača 2018 14:00
 

Dodaj komentar


Sigurnosni kod
Osvježi

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search