LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home FELJTONI Sandžak u NOB-u
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Ponedjeljak, 12 Ožujak 2018 10:01

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (9)

Mr sci. Esad Rahić

Kao što se može vidjeti iz direktiva Vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita, u njegovim planovima za oslobođenje Srbije, što je u ono doba bio najvažniji strategijsko-politički cij NOP-a od kojeg je zavisilo rješavanje pitanja budućeg uređanja Jugoslavije, Sandžak je trebao poslužiti kao polazna baza za ovaj prodor. (Josip Broz Tito, Vojna djela, I, Beograd 1978, str. 412; Vojin Popović, Krvavi snijegovi Sandžaka i Bosne, Beograd 1981, str. 20) Ali i u planovima Nijemaca Sandžak je imao vrlo važnu ulogu zbog čega je izvedena jaka ofanziva u svrsi njegove reokupacije. Ofanziva je počela u ranim jutarnjim časovima 4. decembra udarom na položaje 2. proletereske divizije i 1. šumadijske brigade pravcem Sjenica-Prijepolje-Pljevlja. Tako je započela čuvena prijepoljska bitka. u kojoj je poginulo na stotine boraca 2. proleterske divizije i 1. šumadijske brigade. (Isidor Ćuković, Prva šumadijska brigada, Beogarad 1982, str. 273)

Istog dana, tj. 4. decembra kada su zauzeli Prijepolje u ruke okupatora i njegovih domaćih saradnika palo je i Brodarevo i Priboj, narednog dana Pljevlja, a 7. decembra Bijelo Polje, ali su ga već 10. decembra ponovo oslobodili dijelovi 4. proleterske brigade i Bjelopoljski partizanski odred. Poslije pada Pljevalja 2. proleterska divizija se hitno povukla na lijevu stranu Ćehotine, gdje je organizovala odbranu i izmakla novom udaru nadmoćnih njemačkih snaga. Time je završen prijepoljska bitka. (Vojin Popović, Krvavi snijegovi Sandžaka i Bosne, str. 93-102)

Nakon ove njemačke ofanzive slobodna teritorija u Sandžaku je veoma reducirana. Izgubljena je cijela oblast između Uvca i Lima, Pljevlja i njegova neposredna okolina. Tako se slobodna teritorija u Sandžaku svela u prvoj polovini 1944. godine samo na područje između Tare i Lima, ali je ona bila čvrsto povezana sa slobodnom teriotorijom u Crnoj Gori, što je bilo veoma značajno za dalji razvoj NOB-a u Sandžaku. U jedinom slobonom sandžačkom gradu – Bijelom Polju nalazili se Oblasni komitet KPJ i SKOJ-a, Izvršni odbor ZAVNOS-a,  Komanda vojnog područja i sreske ustanove bjelopoljskog sreza. Glavni štab Sandžaka bio je u Borovi kod Pljevalja. Početkom februara Sandžak je imao jednu proletersku i jednu udarnu brigadu, sa 1.600 boraca, dva partizanska odreda i Glavni štab sa 400 boraca, jednu komandu područja i tri komande mjesta s 200 boraca, i oko 500 boraca u 1. i 2. proleterskoj, 3. crnogorskoj i 5. krajiškoj diviziji. (Četvrta sandžačka NOU brigada, str. 90)

Po naređenju Vrhovnog Štaba, formirana je 4. marta 1944. godine 37. udarna sandžačka divizija, u čiji sastav su ušle 3. proleterska sandžačka, 4. sandžačka i 8. crnogorska brigada. U vrijeme formiranja imala je oko 2.300 boraca. Ova divizija je u prvo vrijeme djelovala na području Sandžaka i sjeveroistoku Crne Gore.

Da bi likvidirali potupno slobodnu teritoriju u Sandžaku i onemogućili da ovaj prostor bude strategijska osnova za prodor u Srbiju njemačke snage pomognute četnicima i muslimanskom milicijom preduzele su ofanzivu 11. aprila iz Pljevalja, Prijepolja i Rožaja i ovladale poslednjim dijelovima slobodne teritorije, te natejrale 37. sandžačku diviziuju da se povuče na lijevu obalu Tare. Drugi korpus je, međutim, u protivudaru 23/24. aprila, sa 37. divizijom, 5. crnogorskim brigadom i dva bataljona 7. crnogorske brigade 3. divizije, nanio teške gubitke neprijatelju i do 5. maja, povratio slobodnu teritoriju Sandžaka.

Tokom ljeta i jeseni došlo je do snažnog poleta NOB-a u svim dijelovima Sandžaka, koji je dobijao sve veći značaj u strategijskim planovima Vrhovnog štaba. Tako je 37. sandžačkoj diviziji pošlo za rukom da privremeno osolobode Novu Varoš  4-6. jula, Priboj 31. jula i Rudo 31. avgusta.

Najzančajniji događaj iz ovog perioda je formiranje 5. sandžačke brigade 21. avgusta 1944. godine, u selu Žirči kod Priboja. Na dan formiranja imala je 500 boraca iz Bjelopoljskog, Pljevaljskog i Mileševskog sreza i dobila je naziv udarna.

Kad su ponovo oslobođeni Nova Varoš 6. septembra, Priboj 25. septembra, Prijepolje 29. septembra i Pljevlja 1. oktobra i Sjenica 15. oktobra u Sandžaku je povećana slobodna teriotorija između Lima i Tare i  konsolidovana i znatno proširena između Lima i Uvca. Obuhvatala je 6. od 8 sandžačkih srezova, ili 5.000 km2 i 182.000 stanovnika.Centar oslobođene teriotorije bila je Nova Varoš, u kojoj su se nalazili svi najvažniji  vojni organi i  organi narodne vlasti Sandžaka.

Te jeseni je formiran Sreski komitet Partije za Sjenički srez i obrazovan Sjenički paartizanski odred, a u Štavičkom srezu Tutinski partizanski odred. U prvoj polovini decembra 1944. godine sandžaka partijska organizacija je imala 800 članova, od kojih je 600 u 37. sandžačkoj diviziji. U decembru 1944. i januaru 1945. godine, 37. divizija je popunjena sa 6.500 novih boraca iz Sandžaka i Srbije, pa je od 15. decembra 1944. do 10. februara 1945 imala 11.200 boraca, podoficira i oficira od koji su 1.206  bili članovi KPJ, 338 kandidati za članove KPJ i 2.500 skojevaca.

Završne borbe za oslobođenje Sandžaka trajale su od novembra 1944. do 12. januara 1945. godine. U njima su 37, sandžačka, 22. srpska i 3. crnogorska divizija vodile teške borbe protiv njemačkog 21. i 91. armijskog korpusa, koji su se preko Sandžaka povlačili iz Grčke i Albanije, Srbije i Crne Gore u Bosnu. Zajedno sa Nijemcima preko Sandžaka su odstupali i ostaci srbijanskih i crnogorskih četnika. Najpre je prethodnica njemačkog  91. korpusa zauzela Pljevlja 8. oktobra, Priboj 9. oktobra, Sjenicu 25. oktobra, Prijepolje 29. oktobra. Dok su 4. i 5. sandžačka brigada vodile teške borbe na pravcima Sjenica-Prijepolje-Pljevlja i u dolini Lima, dotle je 3. proleterska brigada spriječila Nijemce i crnogorske četnike da preko Pljevalja prodru u Bosnu i prislilila ih da se povlače dolinom Lima, nanijevši im velike gubitke na Savinom laktu, kod Prijepolja. Nijemci su 25/26. novembra pretrpjeli velike gubitke u ljudstvu i materijalu, a četnici u Pljevljima 18/19. novembra. U nastavku borbi 22. srpska divizija je oslobodila Novi Pazar 28. novembra i Sjenicu 14. Decembra; 3. crnogorska divizija osobodila je Tutin 23. novembra i Bijelo Polje 4. januara 1945, a 37. divizija Pljevlja 18/19. novembra, Prijepolje 9/10. januara 1945. godine i Priboj 12. januara 1945. godine. Tako je završeno oslobođenje Sandžaka.

U to vrijeme u jedinicama 37. sandžačke divizije, 1. i 2. proletereske, 2.i 5. udarne divizije i drugim jedinicama NOVJ nalazilo se oko 15.000 boraca iz Sandžaka, od kojiih su 440 žene. Partijska organizacija je dva mjeseca prije toga (6. februara) imala 1.456 članova Partije, 302 kandidta i 1.465 članova SKOJ-a.

Sandžak j dao značjan doprinos pobjedi NOB-a i revolucije ipodnio velike ljudske i materijlne žrtve. U jedinicama NOV i Poj poginulo je preko 5.000 boraca, a okupatori i kvislinzi pogubili su ili poubijali 8.150 ljudi, žena i djece. U borbama je najviše izginula omladina od 16 do 21. godine života, pošto je ona u Sandžaku, kao osnovna, najvitalnija i najprogresivnija društvena snaga, sačinjavala 75% boračkog i starješinskog kadra NOV i POJ.

Izgorjelo je 22.246 stambenih i drugih zgrada, bombardovanjem sela i gradova razrušeno je ili oštećeno 2.939 kuća i drugih zgrada, a uništeno je ili oštećeno 150 osnovnih i srednjih škola, od 176, koliko ih je ukupno bilo. Od bombardovanja su najviše stradali Bijelo Polje i Sjenica,a bombardovani su više puta Pljevlja, Prijepolje, Nova Varoš i Novi Pazar.

Sandžak je dao 27 narodnih heroja, od kojih je poginulo 19: Rifat Burdžović Tršo, Vladimir Knežević Volođa, Ljubiša Miodrgović, Vladimir Perić Valter, Tomaš Žižić, Miomir Pucarević, Gojko Drulović, Jezdimir Lović, Milovan Jelić, Slobodan Nikačević, Bogoljub Čukić, Živko Ljujić, Rodoljub Stevović, Dušan Tomašević Ćirko, Ljubomir Bakoč, Živko Džuver, Milosav Stiković, Radomir Raković i Radoje Kontić.

Završna godina narodnooslobodilačkog rata u Sandžaku je imala dvije, međusobno različite, karakteristike.

-prva se ogledala u opadanju uticaja bošnjačkih kadrova na sve što se događalo u Sandžaku;

-druga karakteristika je bila u izrazitom porastu broja Bošnjaka u narodno-oslobodilačkoj borbi. U toj godini je njihovo  učešće imalo obilježje masovnosti.

Bilo bi normalno za očekivati da masovno učešće sandžačkih Bošnjaka u partizanskim jedinicima bude propraćeno i većim uticajem u strukturama vlasti i društveno-političkim zbivanjima. Nažalost, kretanja su bila obrnuta. Sandžaklije su u završnim godinama rata imale kvantitet, ali ne i kadrovski kvalitet, odnosno puno učesnika NOB-a, a zabrinjavajuće malo pojedinaca sa oganizatorsakim i liderskim darom, ambicijama i pozicijama.

Najkvalitetniji bošnjački komunistički kadrovi koji su se formirali i sazrijevali u antifašističkim pokretima studentske i srednjoškolske omladine i klasno opredeljenih radnika, a koji se od 1941. godine javljaju kao kreatori, organizatori i rukovodioci te borbe, tokom narodnooslobodilačkog rata izginuli su. To je naročito bilo karakteristično za Bijelo Polje, Novu Varoš, Podgoricu, Plav, Gusinje i Novi Pazar. To će biti od presudnog i odlučujućeg  značaja u odnosu na konačnu sudbinu i status Sandžaka.

Jednom administrativnom odlukom zabijen je duboko nož u leđa vjekovnoj historijskoj tradiciji i posebnosti Sandžaka. Još 1516. godine bosanski sandžak-beg je imenovao u Novom Pazaru posebnog namjesnika koji je dobio ovlašćenja da u ime bosanskog sandžak-bega autonomno donosi odluke. Posebnost Sandžaka je naglašena u odlukama Berlinskog kongresa, Berlinskog ugovora iz 1878 i Carigradske (Novopazarske) konvencije  iz 1879. godine. Sandžački odred posebno se pominje i prilikom odbrane Bosne i Hercegovine od austrougarske okupacije 1878. godine, a 1908. godine u Sandžaku su se kao dobrovoljci javili oko 30.000 Sandžaklija izražavajući svoju spremnost da stupe u oružane odrede Bosne i Hercegovine. Autonomistički stavovi jasno su naglašeni i u odlukama Sjeničke konferencije iz 1917. godine. Sandžački komitski pokret od 1918-1925. godine je jasan i nedvosmislen izraz težnje da se tretman Sandžaka i sandžačkih Bošnjaka postavi na drugojačijim temeljima nego što su vlastodržci iz tog perioda pokušavali. Zahtjevi za autonomijom Sandžaka otvoreno su izražavani i putem „Gajreta’’, naročito tokom 1939. i 1940. godine, kada je istovremeno traženo i pripajanje Sandžaka Bosni i Hercegovni. Te ideje su izražene i u aktivnostima studenata iz Sandžaka pred Drugi svjetski rat koji su studirali na Beogradskom univerzitetu, odnosno  njihovo odbijanje da se udružuju u  zavičajno udruženje studenata iz Crne Gore i Srbije i njihovo opredeljenje da formiraju posebno zavičajno udruženje sudenata iz Sandžaka, koje je dobilo naziv „Zlatar’’ i u aktivnostima ovog udruženja i nakon odluke policijskih vlasti da zabrane njegovo legalno djelovanje. Februara 1937. godine 72 studenta iz Sandžaka, pripadnika svih naroda ove pokrajine, potpisali su zahtjev za formiranje ovog zavičajnog udruženja.

Studenti Sandžaka obraćaju se aprila-maja 1939. godine narodima Sandžaka i pri tom posebno spominju Muslimane, tretirajući ih kao poseban nacionalni subjekat u Sandžaku. Istupanja  Rifata Buržovića Trša na predratnim marksističkim kružocima jasno su ukazivala na njegovo viđenje Bošnjaka kao posebnog i osobenog nacionalnog identiteta i autonomnog  Sandžaka. Za slobodu i ljepšu budućnost Sandžaka svoje živote su dali četiri sekretara Oblasnog komitata KPJ za Sandžak.

Oko 15.000 Bošnjaka iz Sandžaka i Crne Gore je uzelo učešća u naarodno-oslobodilačkoj borbi u devet partizanskih brigada (III, IV i V proleterskoj sandžačkoj brigadi, i VII omladinskoj i IX crnogorskoj, I kosmetskoj, I bokokotorskoj i Brigadi narodne odbrane, te u partizanskim odredima, muslimanskim omladinskim partizanskim bataljonima i četama), što je ovu borbu učinilo dostojanstenom, a učešće Bošnjaka u njoj neospornom historijskom činjenicom.

Nažalost, Sandžak je tokom Drugog svjetskog rata bio krvavo poprište bratoubilačkog rata. Međunacionalne podjele i netrpeljivisti su svim snagama podstrekavale okupatorske vlasti. Četničke jedinice su u nekoliko mahova izvršile stravične zločine nad sandžačkim bošnjačkim življem.

U periodu od 4. oktobra do 7. decembra 1941. godine četničke formacije su tri puta napadale na Novi Pazar pokušavajući da ga zauzmu i izvrše pogrom nad bošnjačkim stanovništvom. Njemačke okupacione snage su 2. oktobra napustile Novi Pazar i otišle u pravcu Kosovske Mitrovice, plašeći se da ne budu odsječene od većih vojnih centara u  slučaju da partizanske snage potpuno zauzmu Ibarsku dolinu. Već 4. oktobra grad je napustilo i osoblje Ortskomande na čelu sa komandatnom. Nijemcima je bilo jasno da je ovo izvanredna uvertira za predstojeći bratoubilački obračun. Novopazarski Bošnjaci  su odmah formirali Odbor za odbranu grada koji je već 4. oktobra održao svoju prvu sjednicu. Bošnjacima je podjeljeno 150 starih pušaka s nešto municije iz magacina lokalne žandarmerije i organizovane su stalne straže oko grada. Grad je blokiran. Upućen je poziv i svim ostalim Novopazarcima bošnjačke nacionalnosti da hitno nabave oružje u cilju samoodbrane od očekivanog četničkog napada. Određene su i tri delegacije koje su trebale pozvati u pomoć Albance sa Kosova i Bošnjake iz susjednih srezova. (Mijo Radović, Novi Pazar i okolina, str. 326-327)

U toku oktobra i novembra 1941. godine Novi Pazar i srez deževski su se pretvorili u područje krvavog obračuna između lokalnog stanovništva kojem su došli u pomoć 3.200 Albanaca sa Kosova i oko 1.800 Bošnjaka iz Biševa i Pešteri i četničkih jedinica koje su opkolile grad u obliku polukruga od Rogozne do Štitara, preko Cokovića, Pilareta i Deževe. U toku ova dva mjeseca četnici su organizirali tri napada na Novi Pazar, a novopazarski Bošnjaci uz pomoć svojih novopristiglih saveznika jedan kontranapad na Rašku.

Svi pokušaji da se očuva mir su propadali jedni za drugim. Svi međusobni pregovori između predstavnika Srba i Bošnjaka su doživjeli krah. Naročito su bili značajni pregovori izemeđu tadašnjih čelinih ljudi Deževskog sreza i četničkih pedstavnika iz Raške. Četnici su tražili da im se ustupi žandarmerijska stanica u Pilareti; da se Albanci vrate natrag na Kosovo u roku od tri dana; da se Srbima iz Novog Pazara dozvoli da neometano napuštaju grad kad god žele. Aćif je tražio da se žandarmeriji Deževskog sreza ustupi stanica u Rajetiću; da ona zadrži i dalje stanicu u Pilareti; da se četnici povuku in onih opština deževskog sreza u kojima njegovi žandarmi drže vlast i da ih ne ometaju u vršenju vlasti; da se Bošnjacima garantuje život i opstanak. U međuvremenu su dolazila albanska pojačanja s Kosova u Novi Pazar. Prva veća grupa je došla 7. oktobra kojoj je priređen svečani doček. Na čelu grupe nalazio se bajraktar Šaban Poluža. U svom govoru Aćif ih je pohvalio zbog uspjeha u borbi s četničkim formacijama u Ibarskom Kolašinu. Smatra se da je u oktobru došlo u pomoć Novopazarcima 500 naoružanih Albanaca. Tokom oktobra četnici su popalili bošnjačka sela: Trnavu, Brđane, Banju, Polokce, Janču, Muhovo, Grab, Bijele Vode i Čebinac. Paljenje sela je bilo propraćeno pljačkanjem pokretne imovine, a naročito stoke i žita. (Mirko Ćuković, Sandžak, str. 170-171

Tih dana došao je u Novi Pazar Zenun Hasković kao predstvnik partizana. On je pregovarao s Aćifom Hadžiahmetovićem i izneo mu prijedloge partizana, koji su se sastojali u sljedećem: da se Bošnjaci izmire s Srbima i da se odmah prekine međusobna borba u Deževskom srezu, da se uspostavi slobodan saobraćaj između Novoga Pazara i Kosovske Mitrovice; da Bošnjaci dozvole partizanima da uđu u Novi Pazar. Aćif Hadžiahmetović je odgovorio Zenunu da su oni pokušali da pregovaraju s Srbima i da će i dalje pregovarati i da slobodu saobraćaja ugrožavaju četnici, a ne oni. Osim toga naglasio je da lokalne vlasti u Deževskom srezu neće dozvoliti nikom da uđe u Novi Pazar. (Mirko Ćuković, Sandžak, str. 170)

Četnici su 3. novembra popali bošnjačka sela: Pope, Đonlije, Okose, Gornju i Donju Požegu, Ivanču, Rajčinoviće i poubijali stanovništvo koje su uspjeli da pohvataju. Aćif Hadžiahmetović je ponovo 2. novembra pozvao u prefekturu nekoliko viđenijih Srba iz Novog Pazara i predložio im da se pošalje delegacija četnicima radi kontakta i nastavljanja  pregovora. U pismenoj formi je četničkoj komandi dostavljen prijedlog sporazuma o uspostvljanju demarkacione linije koja bi išla linijom: Đurđevi Stupovi-Kosuriće-Ljiljac-Svilanovo-Novopazarska Banja-Brđane-Česmalija-Vojković i da se svaka strana obaveže da na svojoj teritoriji održava red i mir; da se postigne i sporazum o nenapadanju. Četnički komandant Radomir Cvetić je na ovaj Aćifov prijedlog o uspostavljanju mira i nenapadanju odgovorio ultimatumom da mu odmah preda Novi Pazar. Aćif je onda učinio ono što mu je jedino preostalo – preduzeo je mjere za odbranu grada. (Mirko Ćuković, Sandžak, str. 172-173)

(Ovaj feljton je prenesen sa portala AVLIJA, portala za kulturu, književnost i društvene teme, svakako uz dozvolu Redakcije i samog autora, gospodina Mr sci. Esada Rahića. Redakciji AVLIJE i gospodinu Rahiću dugujemo golemu zahvalnost.)

Ažurirano: Ponedjeljak, 12 Ožujak 2018 10:02
 

Dodaj komentar


Sigurnosni kod
Osvježi

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search