LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home FELJTONI
FELJTONI
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Utorak, 27 Ožujak 2018 09:52

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (11)

Mr sci. Esad Rahić

Muslimanska milicija i vulnetari u Sandžaku

Od druge polovine 1941. godine na prostorima Sandžaka počinje da djeluje tzv. „Muslimanska milicija’’, koja se u historijskim izvorima iz tog doba naziva i „muslimanska vojska’’. Ove jedinice su formirane na nivou četa, a ponegdje su imale snagu do nivoa bataljona.

U historiografiji se stvara misterija oko pitanja tzv. sandžačke muslimanske milicije koja se neopravdano izjednačava po svojoj ulozi sa četnicima, ustašama i drugim istinski zločinačkim formacijama. Šta je to zapravo muslimanska milicija i kakva je njena uloga bila u poslednjem svjetskom ratu?

Muslimanska milicija je organizirana u cilju odbrane svojih sela i domova, dakle, jedna vrsta samoodbrambenih jedinica. One su imale vojno obilježje samo po tome što su bile naoružane i što su imale svoj komandire. U svemu drugom, ni po čemu se nisu razlikovale od ostalog seoskog stanovništva, živjeli su u svojim kućama, hranili se u svojim porodicama, kretali se u seoskim, civilnim odijelima i bili naoružani najčešće sopstvenim oružjem. Bile su jednonacionalne organizacije sastavljene isključivo od Bošnjaka. (Mustafa Memić, Bošnjaci-Muslimani Sandžaka i Crne Gore, str. 313)

Čak ih je i Oblasno rukovodstvo antifašističkog pokreta u Sandžaku u svojim ratnim izvještajima tretiralo kao odbrambene organizacije koje su branile svoja sela i nisu dozvoljavle da u njih ulaze, prvenstveno četnici, a nisu bili saglasni ni sa ulaskom partizana, mada su se prema jednima i drugima sasvim različito odnosili. Sa četnicima su se konfrotirali i uvijek bili spremni na borbu sa njima, a s partizanima se dogovarili i iznalazili mogućnosti da ih odvrate od upada u njihova mjesta. To potvrđuju mnogobrojni izvještaji Oblasnog komiteta KPJ za Sandžak, kao i Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku.

Komunisti su imali jednu čudnu tendenciju da ratna zlodjela što ravnomernije podjele na sve jugoslovenske narode i u cilju stvaranja te vještačke i neistinite ravnoteže bošnjačkom narodu je kao poslijeratno ideološko, nacionalno i historijsko breme bačeno na pleća djelovanje tzv. muslimanske milicije, iako je i njima bilo jasno da se ove formacije nikako ne mogu izjednačavati sa četnicima, ustašama, ljotićevcima i njima sličnim. Jedino što su im mogli zamjeriti bilo je da se pripadnici ovih samoodbramebenih jedinica nisu slagali sa revolucionarnim komunističkim ciljevima partizana jer su bile pristalice starog kapitalističkog društvenog uređenja. Okupator je tolerisao postojanje muslimanske milicije jer ga ona nije napadala, a u svojim mjestima je obezbjeđivala red i mir.

Za razliku od njih na teritoriji koja je bila sastavni dio tzv. Velike Albanije okupator je formirao tzv. vulnetare, odnosno „milicija volontario antikomunista’’ (milicija za borbu protiv komunista’’). Ove milicijske jedinice su postojale samo u gradovima i bile su mješovitog nacionolnog sastava. U njima je po pravilu bio jednak (proporcionalan ) broj Srba i Crnogoraca s jedne i Bošnjaka s druge strane. Ovakve jedinice su formirane u Plavu, Gusinju, Gornjoj Ržanici, Rožaju, Bijelom Polju i Sjenici. Bila je to i jednim dijelom plaćena vojska. Oni su imali zadatak da čuvaju granicu prema Crnoj Gori, za šta su bili motivirini i zbog činjenice da su na taj način istovremeno branili i svoja sela i svoje domove od četničkih upada i pokolja.

Ažurirano: Utorak, 27 Ožujak 2018 09:54
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Četvrtak, 22 Ožujak 2018 10:00

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (10)

Mr sci. Esad Rahić

O nekim četničkim zločinima u Sandžaku

Prvi napad na Novi Pazar dogodio se 4. novembra 1941. godine. Cilj napada je bio, ne samo zauzimanje grada, već i potpuna likvidacija bošnjačkog življa u njemu i okolini. Napad je trajao od 4 ujutro do 10 časova i završio se neuspjehom. Do sedam sat četnici su napredovali i primicali se gradu. Mirko Ćukovič o ovom događaju piše: „Biko Drešević, mula Jakub Kadrović i Džemo Koničanin zašli su im za leđa i sa boka, što izazvalo pometnju među četnicima i povlačenjem sa već zauzetih položaja. Pošto je napad razbijen s ove strane, branioci su se prebacili na liniju Pertrova crkva–Đurđevi Stupovi–Paričko brdo-Vidovo i potisnuli četnike na cijeloj linije.’’. (Mirko Ćuković, Sandžak, str. 173)

Broj poginulih i ranjenih četnika iznosio je oko 140, a Bošnjaka i Albanaca oko 120.  Broj poginulih i ranjenih toga dana je bio znatno veći kada se dodaju i civilne žrtve sa seoskog područja.(Mijo Radović, Novi Pazar i okolina, str. 326-327)

Aćif je na sjednici Odbora za odbranu grada prisutnima čestitao pobjedu i ponovo uputio svoje predstavnike u susjedne srezove i opštine radi traženja pomoći u ljudstvu, oružju i municiji. U ovim borbama je naročito stradala selo Požega gdje je samo u kući Bahtijara Doljanca, koji je čuvao tri srpske i tri bošnjačke porodice, iskasapljeno 13-toro ljudi, žena i djece, iako su ih članovi srpkih porodica, koje je Bahtijar dotada štitio, molili i preklinjali da to ne čine. U Novi Pazar pristižu nova pojačanja naročito sa Kosova. Smatra se da je oko 10. novembra u Novom Pazaru bilo  preko 3.150 naoružanih ljudi. Albanskim snagama je komandovalo dvanaest istaknutih albanskih bajraktara. Sve ovo je ohrabrilo Aćifa da odluči da borbena dejstva premjesti na teritoriju neprijatelja, odnosno da izvrši napad na Rašku koju su u svojim rukama držali četnici. Napad udruženih bošnjačko-albanskih snaga na Rašku također je bio neuspješan. Počeo je 16. novembra u 10 časova. Odlučujuća bitka se odigrala 17. novembra i otpočela je oko 4 časa na Velikoj i Maloj Bisini i u dolini Raške. Napad je trajao do 6 sati i završio se povlačenjem albansko-bošnjačkih snaga. S obje strane je poginulo oko 200 ljudi. (Mirko Ćuković. Sandžak, str. 175 Mirko Ćuković. Sandžak, str. 175)

Drugi četnički napad je izvršen 21. novembra sa znatno jačim snagama. Spaljena su sva bošnjačka sela od Požege do Vučinića. Grad je opet odbranjen. Bilans žrtava, 42 mrtva četnika, branioci 26 mrtvih, Ranjeno je oko 45 ljudi. Četnici su ubili i preko 20 bespomoćnih ljudi, žena i djece. (Mirko Ćuković. Sandžak, str. 175)

Treći četnički napad je bio najspecifičniji. Naime, četnici su se poslužili prijevarom obavještavajući Njemce da Novi Pazar tobože drže komunisti.  Njemci su krenuli 4. decembra 1941. godine negdje oko 9 časova  u napad na grad zajedno sa četnicima. Ali, uskoro su shvatili da su obmanuti i vratili su se u Rašku. Za njima su se povukle i četničke jedinice. (Miodrag Radović, Novi Pazar i okolina, str. 328; Mirko Ćuković. Sandžak, str. 176)

Ažurirano: Četvrtak, 22 Ožujak 2018 10:02
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Ponedjeljak, 12 Ožujak 2018 10:01

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (9)

Mr sci. Esad Rahić

Kao što se može vidjeti iz direktiva Vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita, u njegovim planovima za oslobođenje Srbije, što je u ono doba bio najvažniji strategijsko-politički cij NOP-a od kojeg je zavisilo rješavanje pitanja budućeg uređanja Jugoslavije, Sandžak je trebao poslužiti kao polazna baza za ovaj prodor. (Josip Broz Tito, Vojna djela, I, Beograd 1978, str. 412; Vojin Popović, Krvavi snijegovi Sandžaka i Bosne, Beograd 1981, str. 20) Ali i u planovima Nijemaca Sandžak je imao vrlo važnu ulogu zbog čega je izvedena jaka ofanziva u svrsi njegove reokupacije. Ofanziva je počela u ranim jutarnjim časovima 4. decembra udarom na položaje 2. proletereske divizije i 1. šumadijske brigade pravcem Sjenica-Prijepolje-Pljevlja. Tako je započela čuvena prijepoljska bitka. u kojoj je poginulo na stotine boraca 2. proleterske divizije i 1. šumadijske brigade. (Isidor Ćuković, Prva šumadijska brigada, Beogarad 1982, str. 273)

Istog dana, tj. 4. decembra kada su zauzeli Prijepolje u ruke okupatora i njegovih domaćih saradnika palo je i Brodarevo i Priboj, narednog dana Pljevlja, a 7. decembra Bijelo Polje, ali su ga već 10. decembra ponovo oslobodili dijelovi 4. proleterske brigade i Bjelopoljski partizanski odred. Poslije pada Pljevalja 2. proleterska divizija se hitno povukla na lijevu stranu Ćehotine, gdje je organizovala odbranu i izmakla novom udaru nadmoćnih njemačkih snaga. Time je završen prijepoljska bitka. (Vojin Popović, Krvavi snijegovi Sandžaka i Bosne, str. 93-102)

Nakon ove njemačke ofanzive slobodna teritorija u Sandžaku je veoma reducirana. Izgubljena je cijela oblast između Uvca i Lima, Pljevlja i njegova neposredna okolina. Tako se slobodna teritorija u Sandžaku svela u prvoj polovini 1944. godine samo na područje između Tare i Lima, ali je ona bila čvrsto povezana sa slobodnom teriotorijom u Crnoj Gori, što je bilo veoma značajno za dalji razvoj NOB-a u Sandžaku. U jedinom slobonom sandžačkom gradu – Bijelom Polju nalazili se Oblasni komitet KPJ i SKOJ-a, Izvršni odbor ZAVNOS-a,  Komanda vojnog područja i sreske ustanove bjelopoljskog sreza. Glavni štab Sandžaka bio je u Borovi kod Pljevalja. Početkom februara Sandžak je imao jednu proletersku i jednu udarnu brigadu, sa 1.600 boraca, dva partizanska odreda i Glavni štab sa 400 boraca, jednu komandu područja i tri komande mjesta s 200 boraca, i oko 500 boraca u 1. i 2. proleterskoj, 3. crnogorskoj i 5. krajiškoj diviziji. (Četvrta sandžačka NOU brigada, str. 90)

Po naređenju Vrhovnog Štaba, formirana je 4. marta 1944. godine 37. udarna sandžačka divizija, u čiji sastav su ušle 3. proleterska sandžačka, 4. sandžačka i 8. crnogorska brigada. U vrijeme formiranja imala je oko 2.300 boraca. Ova divizija je u prvo vrijeme djelovala na području Sandžaka i sjeveroistoku Crne Gore.

Da bi likvidirali potupno slobodnu teritoriju u Sandžaku i onemogućili da ovaj prostor bude strategijska osnova za prodor u Srbiju njemačke snage pomognute četnicima i muslimanskom milicijom preduzele su ofanzivu 11. aprila iz Pljevalja, Prijepolja i Rožaja i ovladale poslednjim dijelovima slobodne teritorije, te natejrale 37. sandžačku diviziuju da se povuče na lijevu obalu Tare. Drugi korpus je, međutim, u protivudaru 23/24. aprila, sa 37. divizijom, 5. crnogorskim brigadom i dva bataljona 7. crnogorske brigade 3. divizije, nanio teške gubitke neprijatelju i do 5. maja, povratio slobodnu teritoriju Sandžaka.

Tokom ljeta i jeseni došlo je do snažnog poleta NOB-a u svim dijelovima Sandžaka, koji je dobijao sve veći značaj u strategijskim planovima Vrhovnog štaba. Tako je 37. sandžačkoj diviziji pošlo za rukom da privremeno osolobode Novu Varoš  4-6. jula, Priboj 31. jula i Rudo 31. avgusta.

Najzančajniji događaj iz ovog perioda je formiranje 5. sandžačke brigade 21. avgusta 1944. godine, u selu Žirči kod Priboja. Na dan formiranja imala je 500 boraca iz Bjelopoljskog, Pljevaljskog i Mileševskog sreza i dobila je naziv udarna.

Kad su ponovo oslobođeni Nova Varoš 6. septembra, Priboj 25. septembra, Prijepolje 29. septembra i Pljevlja 1. oktobra i Sjenica 15. oktobra u Sandžaku je povećana slobodna teriotorija između Lima i Tare i  konsolidovana i znatno proširena između Lima i Uvca. Obuhvatala je 6. od 8 sandžačkih srezova, ili 5.000 km2 i 182.000 stanovnika.Centar oslobođene teriotorije bila je Nova Varoš, u kojoj su se nalazili svi najvažniji  vojni organi i  organi narodne vlasti Sandžaka.

Te jeseni je formiran Sreski komitet Partije za Sjenički srez i obrazovan Sjenički paartizanski odred, a u Štavičkom srezu Tutinski partizanski odred. U prvoj polovini decembra 1944. godine sandžaka partijska organizacija je imala 800 članova, od kojih je 600 u 37. sandžačkoj diviziji. U decembru 1944. i januaru 1945. godine, 37. divizija je popunjena sa 6.500 novih boraca iz Sandžaka i Srbije, pa je od 15. decembra 1944. do 10. februara 1945 imala 11.200 boraca, podoficira i oficira od koji su 1.206  bili članovi KPJ, 338 kandidati za članove KPJ i 2.500 skojevaca.

Ažurirano: Ponedjeljak, 12 Ožujak 2018 10:02
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Nedjelja, 25 Veljača 2018 13:59

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (8)

Mr sci. Esad Rahić

Bilo je i indicija od ranije da će Sandžak biti u cjelini dio federalne Srbije. U vrijeme osnivanja partizanskih divizija krajem 1942. godine, Vrhovni štab je tražio od Štaba Treće sandžačke brigade da se izjasni u čiji sastav želi da uđe - u Prvu srpsku ili Drugu crnogorsku partizansku diviziju. U odgovoru rukovodstva Treće sandžačke brigade (Vladimira Kneževića - Volođe i Rifata Burdžovića - Trše) stajalo je: „Sa vojničke strane, nama je svejedno da li ćemo pripasti srpskoj ili crnogorskoj diviziji. Međutim, mislimo da je ovo donekle i političko pitanje Sandžaka. Političko utoliko što treba ocijeniti da li se Sandžak više orijentirao prema Srbiji ili prema Crnoj Gori. Nama izgleda da je Sandžak više naslonjen na Srbiju nego na Crnu Goru, pa utoliko bi ova veza imala trajniji karakter,  nama se čini da bi bilo prirodnije da Sandžačka brigada uđe u sastav srbijanskih.’’ (Hakija Avdić, Rifat Burdžović- život i djelo, Novi Pazar-Bijelo Polje 2003, str.328; NOR i revolucija u Srbiji 1941-1945, Beograd 1972, str.537)

Zanimljiv je i jedan nedovoljno identifikovani dokument sa stanovišta njegove autentičnosti i funkcionalnosti u kojem su putem grafičke skice prikazane buduće federalne jedinice u Jugoslaviji. U sastavu Srbije prikazan je Sandžak. Također u jednoj od verzija Nacrta Zakona o imenu države i državnom grbu Demokratske Federativne Jugoslavije, na spisku šest federalnih republika pominje se kao prva „Srbija, Vojvodina i Sandžak’’. (Zoran Lakić, Jugoslovnski federalizam – Ideje i stvarnost, Marksistička misao, br. 1, Beograd 1988, str. 66-72)

Na kraju debate formirana je posebna komisija u sastavu: Moša Pijade, Mile Peruničić i Rade Pribićević. Oni su dobili zadatak da obiđu Sandžak, da čuju mišljenja građana i da na licu mjesta provjere koliko je pokrenuta inicijativa prihvatljiva, i da nakon toga podnesu izvještaj. Međutim, ova komisija nije izvršila svoj zadatak, nema nijednog njenog izvještaja, niti je poznato da je dolazila u Sandžak. (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjčakog nacionalnog bića, str. 205)

Odluka je očigledno donijeta na nekom zatvorenom sastanku koji javnosti nije poznat. Zna se samo da je tom sastanku prisustvovao sekretar pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku Blažo Jovanović, jer je on po povratku na Cetinje izjavio: „da se prema Sandžaku prihvataju granice iz 1913. godine. Kosmet za sada ostaje kao cjelina.’’ (Dr Zoran Lakić, Kosovo i Metohija u koncepciji jugoslovenkog federalizma u toku NOP-a, sa posebnim osvrtom n Bujansku konerenciju, Istorijski zapisi, br. 3-4, Titograd 1989, str. 102) Odluka je očigledno donijeta mimo volje ZAVNOS-a i mimo volje naroda Sandžaka, iako je i Centralni komitet 14 mjeseci ranije tvrdio da će Sandžak: „imati onakav položaj za kakav se izjasne njegovi – slobodno izabrani predstavnici.’’ Napušten je princip da će Sandžak biti jedan od elemenata buduće Federacije i da će zauzeti „ravnopravno mjesto među ostalim pokrajinama’’, da je formiranje ZAVNOS-a proizilazilo iz „pravilnog stava rukovodstva narodnooslobodilačke borbe prema uređenju nacionalnog pitanja u Jugoslaviji, te da će položaj Sandžaka biti istovjetan položaju Vojvodine. Prihvaćeno je mišljenje da Sandžak treba žrtvovati zbog interesa dvije susjedne federalne jedinice – Srbije i Crne Gore jer bi poseban status Sandžaka značio „izlišno i neracionalno drobljenje srpske nacionalne cjeline, kao i Jugoslavije uopšte.’’ Osim toga isticano je da „Sandžak nema nacionalnu podlogu za dobijanje takvog statusa’’, iz čega proizilazi da Bošnjaci nisu narod već vjerska zajednica. Zaboravljeno je da se narod, koji se na određenom prostoru formirao tokom 600 godina, ne može likvidirati administrativnim odlukama koje proizilaze iz demokratskog centralizma i partijske pripadnosti onih koji odluku donose. (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu, str. 573)

Ažurirano: Nedjelja, 25 Veljača 2018 14:00
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Utorak, 20 Veljača 2018 09:50

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (7)

Mr sci. Esad Rahić

Značajno je bilo i pokretanje lista „Glas Sandžaka’’, organa ZAVNO Sandžaka, koji je počeo da izlazi 15. juna 1944. godine, a koji je do marta 1945. godine izašao u pet brojeva.  Nakon ukidanja „Glasa Sandžaka’’ njegovu funkciju obavljaju „Vijesti’’, koje je izdavao Sreski odbor jedinstvenog narodno-oslobodilačkog fronta Novi Pazar, a koje su počele da izlaze početkom januara 1945. godine. (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjčakog nacionalnog bića, Društveni i državno-pravni kontinuitet Sandžaka, Sarajevo 1996, str.198-199)

Izvršni odbor (vlada Sandžaka) je bio stalno u pokretu. Nakon skupštine u Pljevljima, vrlo brzo je morao da se sklanja po bespuću Boina, Kolašina, Mojkovca, Bijelog Polja, Gornje Morače. Tek u ljeto 1944. godine ponovo je na teritoriji Pljevalja i Bijelog Polja. S jeseni 1944. godine je u Novoj Varoši, a nakon konačnog oslobođenja Sandžaka 13. januara 1945 godine bio je smješten u Novom Pazaru. U ratnom periodu najviše je boravio u Bijelom Polju. Sjednice su održavane po potrebi, ali i u skladu s vojno-političkim prilikama na terenu. Bilo je slučajeva da se ne sastane po mjesec i više dana, i obratno, da bude u višednevnom zasjedanju. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 60)

Aktivnošću organa narodne vlasti i posebno radnih tijela ZAVNO Sandžaka u ovom međuvremenu u partizanskim jedinicama angažovano je preko 13. 000 novih boraca, od kojih 440 žena i djevojaka. Za svo ovo vrijeme se sistematski njegovao duh o cjelovitosti i jedinstvu teritorije Sandžaka, kao osnov očekivane autonomije, bez obzira na njen stepen i oblik. Članovi Izvršnog odbora sebe nazivaju vladom. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 67)

Pretenzije crnogorskog  partijskog rukovodstva  prema Sandžaku ispoljile su se već nakon povratka crnogorske delegacije sa Drugog zasjedanja AVNOJ-a. Naime, u pismu sekretara Pokrajinskog komiteta za Crnu Goru i Boku Blaža Jovanovića od 01. januara 1944. godine upućenom Oblasnom komitetu KPJ za Sandžak traženo je da se organizacija KPJ za Sandžak pripoji Crnoj Gori, što bi označilo početak ukidanja posebnosti Sandžaka kao i ukidanje Glavnog štaba NOV i POJ za Sandžak i rasformiranje ZAVNOS-a. Zatraženo je i stvaranje zajedničkog Izvršnog odbora Antifašističkog vijeća za Crnu Goru i Sandžak. Nešto kasnije (3. januara 1944. godine) Izvršni odbor ZAVNO Crne Gore, kao njen najveći državni organ, pokrenuo je inicijativu u svom proglasu o pripajanju Sandžaka Crnoj Gori u jednu federalnu jedinicu’’ koja bi se zvala „Crna Gora i Sandžak’’. Samo 44 dana nakon formiranja ZAVNOS-a već je krenuo pohod crnogorskih komunista za njegovu likvidaciju. (Mustafa Memić, Bošnjaci (Muslimani) Crne Gore, str. 220)

Izvršni odbor ZAVNOS-a i Oblasni komitet za Sandžak, veoma su brzo reagovali ističući da takve inicijative izazivaju  „negodovanje kod Srba’’, „dok se kod Muslimana uselio strah’’ i da je ovo svojevrsno prejudiciranje budućeg statusa Sandžaka. Oblasni komitet KPJ za Sandžak je o svom stavu obavijestio pismom 05. februara 1944. godine Centralni komitet KPJ. Također su odlučno ustvrdili da zajednički Glavni štab za  Crnu Goru, Boku i Sandžak ne treba formirati već da mora ostati samostalan Glavni štab NOV i POJ za Sandžak. Zanimljivo je da je takav stav zauzet iako su članovi Oblasnog komiteta, svi, osim jednog, bili srpske i crnogorske nacionalnosti. (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu, Istorijski zapisi, Titograd 1971, str. 571)

Ažurirano: Utorak, 20 Veljača 2018 09:51
 
« Početak«12345678910»Kraj »

Stranica 1 od 18

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search