LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home FELJTONI
FELJTONI
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Nedjelja, 25 Veljača 2018 13:59

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (8)

Mr sci. Esad Rahić

Bilo je i indicija od ranije da će Sandžak biti u cjelini dio federalne Srbije. U vrijeme osnivanja partizanskih divizija krajem 1942. godine, Vrhovni štab je tražio od Štaba Treće sandžačke brigade da se izjasni u čiji sastav želi da uđe - u Prvu srpsku ili Drugu crnogorsku partizansku diviziju. U odgovoru rukovodstva Treće sandžačke brigade (Vladimira Kneževića - Volođe i Rifata Burdžovića - Trše) stajalo je: „Sa vojničke strane, nama je svejedno da li ćemo pripasti srpskoj ili crnogorskoj diviziji. Međutim, mislimo da je ovo donekle i političko pitanje Sandžaka. Političko utoliko što treba ocijeniti da li se Sandžak više orijentirao prema Srbiji ili prema Crnoj Gori. Nama izgleda da je Sandžak više naslonjen na Srbiju nego na Crnu Goru, pa utoliko bi ova veza imala trajniji karakter,  nama se čini da bi bilo prirodnije da Sandžačka brigada uđe u sastav srbijanskih.’’ (Hakija Avdić, Rifat Burdžović- život i djelo, Novi Pazar-Bijelo Polje 2003, str.328; NOR i revolucija u Srbiji 1941-1945, Beograd 1972, str.537)

Zanimljiv je i jedan nedovoljno identifikovani dokument sa stanovišta njegove autentičnosti i funkcionalnosti u kojem su putem grafičke skice prikazane buduće federalne jedinice u Jugoslaviji. U sastavu Srbije prikazan je Sandžak. Također u jednoj od verzija Nacrta Zakona o imenu države i državnom grbu Demokratske Federativne Jugoslavije, na spisku šest federalnih republika pominje se kao prva „Srbija, Vojvodina i Sandžak’’. (Zoran Lakić, Jugoslovnski federalizam – Ideje i stvarnost, Marksistička misao, br. 1, Beograd 1988, str. 66-72)

Na kraju debate formirana je posebna komisija u sastavu: Moša Pijade, Mile Peruničić i Rade Pribićević. Oni su dobili zadatak da obiđu Sandžak, da čuju mišljenja građana i da na licu mjesta provjere koliko je pokrenuta inicijativa prihvatljiva, i da nakon toga podnesu izvještaj. Međutim, ova komisija nije izvršila svoj zadatak, nema nijednog njenog izvještaja, niti je poznato da je dolazila u Sandžak. (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjčakog nacionalnog bića, str. 205)

Odluka je očigledno donijeta na nekom zatvorenom sastanku koji javnosti nije poznat. Zna se samo da je tom sastanku prisustvovao sekretar pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku Blažo Jovanović, jer je on po povratku na Cetinje izjavio: „da se prema Sandžaku prihvataju granice iz 1913. godine. Kosmet za sada ostaje kao cjelina.’’ (Dr Zoran Lakić, Kosovo i Metohija u koncepciji jugoslovenkog federalizma u toku NOP-a, sa posebnim osvrtom n Bujansku konerenciju, Istorijski zapisi, br. 3-4, Titograd 1989, str. 102) Odluka je očigledno donijeta mimo volje ZAVNOS-a i mimo volje naroda Sandžaka, iako je i Centralni komitet 14 mjeseci ranije tvrdio da će Sandžak: „imati onakav položaj za kakav se izjasne njegovi – slobodno izabrani predstavnici.’’ Napušten je princip da će Sandžak biti jedan od elemenata buduće Federacije i da će zauzeti „ravnopravno mjesto među ostalim pokrajinama’’, da je formiranje ZAVNOS-a proizilazilo iz „pravilnog stava rukovodstva narodnooslobodilačke borbe prema uređenju nacionalnog pitanja u Jugoslaviji, te da će položaj Sandžaka biti istovjetan položaju Vojvodine. Prihvaćeno je mišljenje da Sandžak treba žrtvovati zbog interesa dvije susjedne federalne jedinice – Srbije i Crne Gore jer bi poseban status Sandžaka značio „izlišno i neracionalno drobljenje srpske nacionalne cjeline, kao i Jugoslavije uopšte.’’ Osim toga isticano je da „Sandžak nema nacionalnu podlogu za dobijanje takvog statusa’’, iz čega proizilazi da Bošnjaci nisu narod već vjerska zajednica. Zaboravljeno je da se narod, koji se na određenom prostoru formirao tokom 600 godina, ne može likvidirati administrativnim odlukama koje proizilaze iz demokratskog centralizma i partijske pripadnosti onih koji odluku donose. (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu, str. 573)

Ažurirano: Nedjelja, 25 Veljača 2018 14:00
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Utorak, 20 Veljača 2018 09:50

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (7)

Mr sci. Esad Rahić

Značajno je bilo i pokretanje lista „Glas Sandžaka’’, organa ZAVNO Sandžaka, koji je počeo da izlazi 15. juna 1944. godine, a koji je do marta 1945. godine izašao u pet brojeva.  Nakon ukidanja „Glasa Sandžaka’’ njegovu funkciju obavljaju „Vijesti’’, koje je izdavao Sreski odbor jedinstvenog narodno-oslobodilačkog fronta Novi Pazar, a koje su počele da izlaze početkom januara 1945. godine. (M. Memić, Zemaljsko antifašističko vijeće Sandžaka u funkciji reafirmacije Sandžaka i bošnjčakog nacionalnog bića, Društveni i državno-pravni kontinuitet Sandžaka, Sarajevo 1996, str.198-199)

Izvršni odbor (vlada Sandžaka) je bio stalno u pokretu. Nakon skupštine u Pljevljima, vrlo brzo je morao da se sklanja po bespuću Boina, Kolašina, Mojkovca, Bijelog Polja, Gornje Morače. Tek u ljeto 1944. godine ponovo je na teritoriji Pljevalja i Bijelog Polja. S jeseni 1944. godine je u Novoj Varoši, a nakon konačnog oslobođenja Sandžaka 13. januara 1945 godine bio je smješten u Novom Pazaru. U ratnom periodu najviše je boravio u Bijelom Polju. Sjednice su održavane po potrebi, ali i u skladu s vojno-političkim prilikama na terenu. Bilo je slučajeva da se ne sastane po mjesec i više dana, i obratno, da bude u višednevnom zasjedanju. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 60)

Aktivnošću organa narodne vlasti i posebno radnih tijela ZAVNO Sandžaka u ovom međuvremenu u partizanskim jedinicama angažovano je preko 13. 000 novih boraca, od kojih 440 žena i djevojaka. Za svo ovo vrijeme se sistematski njegovao duh o cjelovitosti i jedinstvu teritorije Sandžaka, kao osnov očekivane autonomije, bez obzira na njen stepen i oblik. Članovi Izvršnog odbora sebe nazivaju vladom. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 67)

Pretenzije crnogorskog  partijskog rukovodstva  prema Sandžaku ispoljile su se već nakon povratka crnogorske delegacije sa Drugog zasjedanja AVNOJ-a. Naime, u pismu sekretara Pokrajinskog komiteta za Crnu Goru i Boku Blaža Jovanovića od 01. januara 1944. godine upućenom Oblasnom komitetu KPJ za Sandžak traženo je da se organizacija KPJ za Sandžak pripoji Crnoj Gori, što bi označilo početak ukidanja posebnosti Sandžaka kao i ukidanje Glavnog štaba NOV i POJ za Sandžak i rasformiranje ZAVNOS-a. Zatraženo je i stvaranje zajedničkog Izvršnog odbora Antifašističkog vijeća za Crnu Goru i Sandžak. Nešto kasnije (3. januara 1944. godine) Izvršni odbor ZAVNO Crne Gore, kao njen najveći državni organ, pokrenuo je inicijativu u svom proglasu o pripajanju Sandžaka Crnoj Gori u jednu federalnu jedinicu’’ koja bi se zvala „Crna Gora i Sandžak’’. Samo 44 dana nakon formiranja ZAVNOS-a već je krenuo pohod crnogorskih komunista za njegovu likvidaciju. (Mustafa Memić, Bošnjaci (Muslimani) Crne Gore, str. 220)

Izvršni odbor ZAVNOS-a i Oblasni komitet za Sandžak, veoma su brzo reagovali ističući da takve inicijative izazivaju  „negodovanje kod Srba’’, „dok se kod Muslimana uselio strah’’ i da je ovo svojevrsno prejudiciranje budućeg statusa Sandžaka. Oblasni komitet KPJ za Sandžak je o svom stavu obavijestio pismom 05. februara 1944. godine Centralni komitet KPJ. Također su odlučno ustvrdili da zajednički Glavni štab za  Crnu Goru, Boku i Sandžak ne treba formirati već da mora ostati samostalan Glavni štab NOV i POJ za Sandžak. Zanimljivo je da je takav stav zauzet iako su članovi Oblasnog komiteta, svi, osim jednog, bili srpske i crnogorske nacionalnosti. (Dr Branko Petranović, Položaj Sandžaka u svjetlosti odluka II zasjedanja AVNOJ-a o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu, Istorijski zapisi, Titograd 1971, str. 571)

Ažurirano: Utorak, 20 Veljača 2018 09:51
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Srijeda, 14 Veljača 2018 09:04

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (6)

Mr sci. Esad Rahić

Da je Sandžak  u žiži interesovanja i okupatorskih vlasti pokazuje i plan o ujedinjenju Srbije i Crne Gore, upravo preko Sandžaka koji je krajem 1943. godine izneo njemački ministar Nojbaher. U cilju odupiranja NOP-u Nojbaher je uspeo da ujedini sve kolaboracionističke političke pokrete, do tada međusobno suprostavljene pod krilaticom:“Nije važno da li će Crna Gora biti zelena ili bijela, nego je važno da ne  bude crvena.’’ Ovaj projekat  je trebalo da odobri Hitler, ali on to nije učinio. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 51-52)

Bilo je i ideja o stvaranju neke vrste kosovsko-sandžačke države. Nosilac te ideje bio je Džafer Deva, ondašnji ministar unutrašnjih poslova albanske vlade i povjerenik ABVER-a za Kosovo. (Dr Hakif Bajrami, Izvještaj Plavšića Tasi Diniću, Ministru unutrašnjih poslova u Nedićevoj vladi, oktobar 1943, Godišnjak Kosova 1978-1979, 314-315)

Njemački komandant za Sandžak pukovnik Kempler je bio zagovornik ideje  o formiranju posebne administativne sandžačke oblasti od šest srezova: sjeničkog, bjelopoljskog, mileševskog, pribojskog i novovaroškog, kao i sandžačke vlade. Hasanu Zvizdiću je nuđeno mjsto predsjednika ove vlade, ali je on to odbio. (Dr Hakif Bajrami, Izvještaj Plavšića  Tasi Diniću, Ministru unutrašnjih poslova u Nedićevoj vladi, oktobar 1943, Godišnjak Kosova 1978-1979, 314-315)

Još jednom je NDH, poslije kapitulacije Italije ispoljila pretenzije da uz podršku svojih pristalica u Sandžaku, muslimanske milicije, velikoalbanskih oružanih formacija i njemačkog okupatora, sa svojim trupama posjedne cijeli Sandžak, i da ga uključi u sastav NDH. Čak i pristalice Velike Albanije su  na sjednici vlade u Tirani izrazili stav „da bi Sandžak u cjelosti trebalo predati Hrvatskoj, ili ga podijeliti između Albanije i Hrvatske’’. (Četvrta sandžačka NOU brigada, str. 61-62)

Jedna od najznačajnijih odluka AVNOJ-a nakon njegovog konstituisanja u Bihaću – novembra 1942. godine, bila je  i odluka da se osnuju zemaljska vijeća u pokrajinama koje su predstavljale historijski zaokružene cjeline. To je bio praktični izraz predratne koncepcije KPJ o izgradnji Jugoslavije na federativnom principu. Zemaljska vijeća su konstituisana sljedećim redosljedom:  u junu 1943. godine osnovano je u Hrvatskoj, u oktobru 1943. u Sloveniji, 15. i 16. novembra 1943, u Crnoj Gore , 20. i 21. novembra u Sandžaku i  25, i 26. novembra u Bosni i Hercegovini. Uslijed aktuelnih političkih razloga sa velikim zakašnjenjem su osnovana u Srbiji i Makedoniji. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 52)

Prvi trag za osnivanje ZAVNO Sandžaka imamo  u periodu septembar-oktobar 1943. godine, u pismu Josipa Broza Tita koje je upućeno Ivanu Milutinoviću, delegatu Centralnog komiteta KPJ i Vrhovnog štaba NOV i POJ u Crnoj Gori u kojem se između ostalog kaže: „smatram da bi bilo potrebno da  što prije pristupite u Crnoj Gori, Boki, Sandžaku  i Metohiji – pripremanju konferencije antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja za te krajeve, i to, po mogućnosti, odozdo, demokratskim putem, tajnim biranjem po srezovima. Svaki srez bi trebalo da pošalje u Vijeće jednog vijećnika i njegovog zamjenika…’’ (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 53)

Već 10. novembra formiran je Inicijativni odbor koji će pripremiti skupštinu na kojoj će biti izabrano Zemaljsko Antifašističko vijeće Sandžaka. Veću polovinu Inicijativnog odbora činili su vijećnici AVNOJ-a sa ovog područja. Predsjednik i novoizabranog Sreskog narodnooslobodilačkog odbora Prijepolja, univerzitetski profesor i sociolog Sreten Vukosavljević i prijepoljski muftija i sudija Vrhovnog šerijatskog suda u Skoplju Murat ef. Šećeragić, prihvaćeni su i kao nosioci Inicijativnog odbora, odnosno kao njegovi  predsjednik i  podpredsjednik. Inicijativni odbor se pismeno obratio Predsjedništvu AVNOJ-a i tom prilikom objasnio razloge koji su ga motivisali da sazove skupštinu ZAVNOS-a. Između ostalog je istaknuta spremnost naroda Sandžaka da zauzme danas ravnopravno mjesto među ostalim pokrajinama naše otadžbine, da su se narodi Sandžaka  opredjelili da se samostalno i autonomno organizuju u okviru zajednićke buduće domovine,  i da nijedan narodi ni nijedna pokrajina i oblast neće da više budu predmet ugnjetavanja i ekploatacije. Također je u osnivanju najvišeg političkog predstavništva naroda Sandžaka vidi opredeljenje da se Sandžak u budućem uređenju zemlje bude tretiran kao posebna društveno politička zajednica, u kojoj  će biti izražavan njen autonoman položaj u budućoj federaciji. (Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str. 54-55)

Ažurirano: Srijeda, 14 Veljača 2018 09:05
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Četvrtak, 08 Veljača 2018 12:18

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (5)

Mr sci. Esad Rahić

Narod pljevaljskog, mileševskog i pribojskog kraja oduševljeno je dočekao i pozdravio Crnogorski partizanski odred zbog operacija u Sandžaku. Istovremeno, u Sandžak je početkom decembra 1941, sa Vrhovnim Štabom i CK KPJ, odstupila glavnina partizanskih jedinica iz Zapadne Srbije i Šumadije. (Zbornik III, 1, dok. 190; Vladimir Dedijer, Dnevnik, I, Beograd 1946, str. 64-70) Nova Varoš, koju su od italijanskog okupatora, 4. decembra 1941, oslobodile srbijanske i sandžačke partizanske jedinice i njena okolina, postale su sjedište Oblasnog komiteta KPJ i Glavnog štaba NOP odreda za Sandžak, dijela Pokrajinskog komitata KPJ i Glavnog štaba NOP odreda za Srbiju, a od 1. do 20. decembra i CK KPJ i Vrhovnog štaba sa Titom na čelu. Proširena je i učvršćena slobodna teritorija između Lima i Uvca. Tako su Nova Varoš i njena prijepoljska okolina bile svojevrsni nastavak Užičke Republike. Vrhovni štab i Centralni komitet KPJ su 7. decembra u selu  Drenovi, kod Prijepolja donijeli odluku o formiranju Prve proleterske brigade i odredili bataljone koji će ući u njen sastav. Ova je odluka  sprovedena u djelo 22. decembra u mjestu Rudo, u Bosni.

Međutim, neuspješno i s velikim gubicima završio je pogriješan i nepotreban napad srbijanskih i sandžačkih jedinica na Sjenicu 22. decembra 1941. godine. Napadom na Sjenicu su rukovodili Vladimir Knežević Volođa i Petar Stambolić, a glavni inicijator napada je bio Milovan Đilas-Đido. On je smatrao „da bi Sjenicu trebalo osloboditi, čija sela imaju dosta stoke, a u samoj Sjenici dućani su puni nama potrebne robe, pa i duvana za vojsku“. Napad su izvršili Prvi užički, Šumadijski i Beogradski bataljon. U borbama protiv muslimanske milicije koja je branila grad poginulo je, ranjeno i zarobljeno više od 100 partizana (52 poginula i veliki broj zarobljenih). U pismu od 28. decembra Tito je osudio napad na Sjenicu kao politički nepravilan i vojnički sasvim slabo pripremljen i izveden, konstatujući da su partizani ovim napadom zaoštrili odnose sa Bošnjacima i dali veliki broj dragocjenih i bespotrebnih žrtava. To je bio najveći poraz partizanskog pokreta u 1941. godini poslije bitke na Kadinjači. (Ljubodrag Đurić, Sjećanja na ljude i događaje, Beograd 1989, str.61-64)

Početkom februara 1942, srbijanski i sandžački četnici, Nedićevska straža i muslimanska milicija, uz italijansku podršku napali su na slobodnu teritoriju između Lima i Uvca. Šestog februara zauzeli su Novu Varoš i prinudili srbijanske partizanske bataljone (od kojih je 1. marta u Čajniču, formirana 2. proleterska NOU Brigada) i sandžačke partizanske snage na desnoj obali Lima da se po velikom snijegu i temperaturi od  -25 stepeni povuku na Zlatar. Zatim su se 7/8. februara, prebacili preko Lima u Kamenu Goru, na slobodnu teritoriju između Lima i Tare, odnosno na Meteljku, Čajniče, koje je 27. januara oslobodio pljevaljski udarni bataljon „Prvi decembar’’. Na slobodnoj teritoriji između Lima i Tare reorganizovane su sandžačke snage. Formiran je 1. i 2. Zlatarski i Mileševski udarni bataljon, Bjelopoljski i Pljevaljski NOP odred, pod neposrednom komandom  Glavnog štaba NOP odreda  za Sandžak. (Četvrta sandžačka NOU brigada, str. 45-46)

Ažurirano: Četvrtak, 08 Veljača 2018 13:25
 
Sandžak u NOB-u PDF Ispis E-mail
Autor Administrator   
Četvrtak, 01 Veljača 2018 08:13

 

Esad RahicSandžak u Drugom svjetskom ratu (4)

Mr sci. Esad Rahić

U julskom ustanku  1941. godine, koji je na ovom prostoru trajao sve do 04. septembra 1941. godine bio je oslobođen znatan dio Sandžaka: Bijelo Polje, Nova Varoš, Pljevlja i Prijepolje. Na ruševinama okupatorske vlasti postavljeni su temelji novoj narodnoj vlasti. Ovi događaji su izazvali krupne poljedice. Italijanska koncepcija „nezavisne Crne Gore’’ naglo se istopila, a početkom oktobra 1941. godine došlo je do ukidanja ustaške vlasti na do tada zaposjednom dijelu Sandžaka. (Dr Zoran Lakić, Partizanska autonomija Sandžaka, str.50) Oružane snage NDH će se zadržati u Sandžaku do 7. septembra 1941. godine. Nešto kasnije, 27. oktobra, potpisan je ugovor o razgraničenju između Italije i NDH kojim se NDH i de jure odrekla svojih ambicija u Sandžaku, a sandžački Bošnjaci su morali shvatiti i prihvatiti da se u takvoj situaciji ne mogu priključiti Bosni i Hercegovini. (Dr Rasim Hurem, Historijski pogled na vezanost Sandžka s Bosnom i Hercegovinom, Društveni i državno-pravni kontinuitet Sandžaka,  str. 109)

Glavni impuls politici KPJ u Sandžaku davalo je djelovanje najznačajnijeg sandžačkog partijskog rukovodioca Rifata Burdžovića Trše. Njegova uloga u julskom ustanku u Sandžaku je nezamjenljiva i neizmerljiva.  Na oblasnoj konferenciji KPJ za Sandžak 22. juna 1941, u Čadinju, kod Prijepolja, odlučeno je da se preduzmu završne pripreme za predstojeći oružani ustanak. Već krajem juna i početkom jula sandžačke partijske organizacije bile su spremne za oružanu borbu. U to vrijeme, u Sandžaku su se nalazila, približno dva italijanska bataljona divizije „Mesina’’, dva njemačka bataljona 704. i 717. divizije, njemačke i italijanske komande mjesta, tajna policija, jače ustaške i domobranske snage, albanska žandarmerija, muslimanska milicija i bivši jugoslovenski žandarmi. U Sandžaku su prve ustaničke puške odjeknule već 14. jula 1941. godine kada su ustanici napali na italijansku karabinjersku i žandarmerijsku posadu u Mojkovcu. Osim Mojkovca, Šahovića i Brodareva, koji su ubrzo oslobođeni, ustanici su 20. jula oslobodili i Bijelo Polje, u kojem je zarobljen italijanski garnizon sa 180 vojnika. (Mirko Ćuković, Savjetovanje KPJ za Sandžak u Čadinju kod Prijepolja 22. juna 1941. godine, Simpozijum seoski dani Sretena Vukosavljevića V, Prijepolje 1978, str. 255-265; Esad Rahić, 14. juli – dan ustanka u Sandžaku, Revija “Sandžak’’’God. IV, br. 63-64, 01. jun 1995, str. 18-19).

Ažurirano: Četvrtak, 01 Veljača 2018 20:23
 
« Početak«12345678910»Kraj »

Stranica 6 od 23

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search