LINKOVI

Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Baner
Home Historijski retrovizor Historijski retrovizor
Historijski retrovizor
Subota, 07 Ožujak 2015 09:19

 

Safeta-Obhodjas-2013Iseljavanje Bošnjaka u Tursku nakon 1878. godine u dokumentima i literaturi (6)

Safeta Obhođaš, Wuppertal, Njemačka

Historijsko istraživanje dr. Safeta Bandžovića

“Hvala Bogu, imam svog sultana, pa imam kuda izaći”, rekao je Arifaga u Sarajlićevoj pripovijetci „Razija“.

Kojim putevima i u koje krajeve su odlazili Bošnjaci da opet stignu u "okrilje" svog sultana? Nekima je bila suđena daleka Anadolija, a drugi su ostajali na pola puta, najviše u Snadžaku.

Kao što je već spomenuto, islamizirani Sloveni su se i prije počeli seliti za turskom vlašću. Kad su Osmanlije sredinom devetnaestog vijeka morale napustiti područje Srbije, mnogi od njih su se pod pritiscima i progonima odlučili izbjeći u Bosnu i Hercegovinu. Nekoliko desetljeća kasnije je "bolesnik sa Bosfora" morao Bosnu i Hercegovinu predati Austro-Ugarskoj monarhiji. Turske jedinice su se nakon povlačenja iz tog kraka utvrdile u Sandžaku i u Makedoniji, jer sultan nije htio tako lahko napustiti evropsko tlo. On, međutim, nije mogao ni plaćati ni snadbijevati svoje askere, pa su oni pljačkali po Sandžaku i Makedoniji. Nisu upadali samo u hrišćanska, nego i muslimanska sela, ostavljajući narod bez igdje ičega. Mnogi muslimani iz Bosne i Hercegovine su svoju sudbinu, opstanak ili propast, povezali sa turskom vlašću, pa su išli u krajeve gdje se ona još držala. Ovdje u Njemačkoj sam srela više ljudi sa bosansko-sandžačko-turskim korijenima. To znači, njihovi preci su bili porijeklom iz Bosne i Hercegovine, ili možda još ranije iz Srbije, koji su nakon Bosne našli utočište u Sandžaku i tu ostali dok su se Osmanlije uspijevale održavati na vlasti, a onda se, ako su preživjeli Balkanske ratove 1912. i 1913., konačno iselili u Tursku.

Sultan udomljuje i usrećuje Bošnjake po Sandžaku

Dr. Safet Bandžović, mlađi bosanskohercegovački historičar, sveobuhvatno je istražio taj fenomen i svoja istraživanja objavio 1999. u djelu “Muhadžiri iz Crne Gore i Bosne i Hercegovine u Sandžaku nakon 1878. godine”, a izdavač je bio “Glasnik rijaseta islamske zajednice BiH”. On je o tom periodu pronašao veliki broj pisanih dokumenata, ali opet ne iz pera Bošnjaka, nego hrišćana, pismenih ljudi domorodaca u Sandžaku, koji su pisali o egzodusu Bošnjaka. Evo nekoliko tih svjedočanstva iz pera drugih nacionalnosti u Sandžaku, koje je hvatala panika od najezde siromašnih muslimana iz Bosne i Hercegovine i Crne Gore. U školskim historijskim udžbenicima nakon Drugog svjetskog rata nije bilo ni pomena o ovakvom preseljavanju stanovništva.

U Carigradu(Na slici: bosanski muhadžiri prolaze kroz Carigrad)

"Bolesnik na Bosforu" je početkom dvadesetog vijeka bio pod pritiskom sa svih strana. Evropske sile su bile odlučile da ga istjeraju sa Balkana. Rusija je navaljivala sa druge strane, a carstvo je iznutra razarano kako stalnim pobunama okupiranih naroda tako i borbom za vlašću u samom Stambolu, te svakako sve većom i većom korupcijom u državnom vrhu. Sultanski sinovi i braća su ubijali jedan drugoga zbog prijestolja, pa su neki ostajali na vlasti samo po nekoliko mjeseci. Bošnjaci o tome vjerovatno nisu bili informirani pa su još vjerovali u svog sultana i kad su kretali na put bez povratka. Turska uprava je, međutim, imala prečeg posla od brige hoće li, ili neće Bošnjaci preživjeti svoju hidžru.

Dr. Bandžović o njihovom nasljevanju u Sandžaku piše:

“Direktor srpske gimnazije u Pljevljima Petar Kosović izvještavao je srpsko ministarstvo inostranih djela polovinom februara 1908. godine da se muhadžiri naseljavaju u okolini Nove Varoši, da se vlast (turska) “živo dala na posao da tamo između tih srpskih sela naseljava nekakve propalice turske, muhadžire iz raznih krajeva.” Isti informator izvještava maja 1908. godine da sjenički paša i novovaroški kajmekam (turski službenici) naseljavaju muhadžire iz Bosne po Sandžaku.”

Polovina februara? Kakva je nevolja gonila naše pretke da u sred oštre balkanske zime napuštaju svoja imanja i ognjišta i naseljavaju se na tuđem škrtom zemljištu, tamo gdje ih niko nije želio. Putovalo se po snijegu i ledu, u nenatkrivenim zaprežnim kolima ili pješice, često bosih nogu. Lahko je zamisliti koliko ih je na tom putu umiralo, od studeni, gladi i beznađa. A šta ih je tek čekalo u Sandžaku?

U tekstu Safeta Bandžovića su navedeni i drugi dokumenti i izvještaji, čiji su autori bili iz redova autohtonog srpskog naroda. Tako je Mile Kostić, upravnik javorske carinarnice, pisao o muhadžirskoj bijedi u okolini Pljevalja: “Sve je to puka sirotinja (....) i oni su došli dotle da krepavaju od gladi. Stoga su neki od njih, čim je trava nikla i gora ozelenila, pokušali da se nasele na pojedinim mestima u okolini. To je uzbudilo naše seljake, kojima je i ovako težak život, pa su se žalili mesnoj vlasti da te muhadžire uklone. (...) Taj kraj je čisto srpski, pa bi se htelo, po svoj prilici radi kontrole nasele ti muslimani ... Od sela Komina pa do Tikove ima dva sahata. To je zemljište do sada bilo obraslo omanjom rastovom i cerovom šumom, i služilo je za ispašu stoke iz obližnjih sela. Na tom prostoru sada ima dvadeset muhadžirskih udžera i kućica. U Brvnici, mestu između naših sela: Oćevine, Kamuža, Ladane, Šljivanskog i Pliješevine, nameravaju takođe podignuti dvadeset svojih kuća. Kad su naši seljani iz pomenutih sela uložili protest kod vlasti i pozvali se na ranije rešenje u idaru, paša im je rekao: njima je to car dao ... a ko im bude smetao taj će platiti lire i biti uhapšen.”

Baš je taj car iz Stambola "usrećio" Bošnjake naseljavajući ih po Sandžaku. Vjerovatno nije ni znao da oni postoje.

Krajem 1909. godine trebalo je u pljevljanski kraj naseliti još 130 porodica iz Bosne, ali se od toga odustalo, jer su i ćifluci koji bi oni zauzeli, bili veoma oskudni. Sreten Vukosavljević je u cetinjskom “Vijesniku” 1910. godine navodi kako su se muhadžiri naseljavali pored svih važnijih puteva “kao handžije, kafedžije, koji, u isto vrijeme, rade i zemlju.”

U raznim izvještajima iz tog vremena navodi se i to da su domaći begovi i age radije prodavali svoje nepokretne čitluke dođošima – muslimanima, nego Srbima koji su oduvijek živjeli u tim krajevima.

Uglavnom u svim izvještajima raznih komesarijata i graničnih organa sa početka 20. vijeka govori se o ogorčenosti Srba oko Pljevalja, Novog Pazara, Nove Varoši, Sjenice i drugih mjesta zbog dolaska muhadžira iz Bosne i Hercegovine. “Nemile vesti po naš narod – muhadžeri neprestano izbijaju ... Zbog njihovog naseljavanja došla su mnoga naša sela u vrlo nezgodan položaj. U selu Oćevini biće nemoguće i samoj našoj deci opstati, jedno što su zauzeli zemljište do sama škole i oko škole, drugo što su zauzeli zemljište između srpskih sela koja su slala decu u tu školu, te je nemoguće prolaziti deci pored tih sela...”

Iz ovih izvještaja se vidi da su hrišćani, Srbi koji su živjeli oko tih gradova, i pored turske uprave, već bili organizirali svoje škole, čak i gimnazije. Bošnjaci su međutim bježali iz svoje domovine, između ostalog i od opće školske obaveze koju je uvela austro-ugarska vlada odmah po preuzimanju vlasti. Zato vjerujem da im nije ni padalo na pamet da je škola nešto sveto, nešto što doprinosi opstanku naroda, a još manje su pomišljali da bi svoju djecu trebali poslati u školu. Austrijski diplomata Simon Joanović je o doseljenicima iz Bosne i Crne Gore i gradskom muslimanskom stanovništvu Sandžaka zapisao sljedeće: “Oni se strogo pridržavaju propisa Kur'ana, čak su skloni i vjerskom fanatizmu i kao pravi muslimani neprijatelji svake novine. Muhamedanci, dakle, sačinjavaju konzervativan, i usled toga antikulturalan element ... Ostalo autohtono muslimansko seosko stanovništvo i bosanski emigranti toliko su zagriženi u propise Kur'ana i izopačenosti islama koje rađa i gaji muslimanska sveštenička kasta, tako da ih moramo ubrajati u neprijatelje svake hrišćanske kulture, pa i naše.”

Vrijeme je pokazalo da su imami ogrezli u fanatizam u prvom redu bili neprijatelji sami sebi, odnosno svom narodu.

Osjećam potrebu da još jednom trebam naglasiti da sam sve ove citate preuzela iz istraživanja Dr. Safeta Bandžovića. Ovaj pisac i hostoričar je rođen 1961. godine u Novom Pazaru. Diplomirao je na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu, Odsjek za historiju, 1985. godine. Postdiplomske studije završava na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Na Filozofskom fakultetu u Sarajevu 2002. je odbranio doktorsku tezu pod naslovom "Iseljavanje muslimanskog slavenskog stanovništva (Bošnjaka, Goranaca, Torbeša i dr.) iz Sandžaka, Makedonije i sa Kosova u Tursku (1912. - 1970.)". Sada radi u Institutu za historiju u Sarajevu.

(nastavak slijedi)

 

Dodaj komentar


Sigurnosni kod
Osvježi

Facebook

prenesi tekst na facebook

Izbor slika iz galerije

Najnoviji komentari

home search